حکمت ۴۰۲ نهج البلاغه: نکوهش گفتار بیجا
نکوهش گفتار بیجا
فراتر از حد تو سخن مگو:
از مقدمه این کلام استفاده مى شود که شخصى در حضور امام(علیه السلام) سخنى بیش از حد و مقدار خود گفت (و به تعبیر رایج میان مردم: بزرگ تر از دهانش حرف زد)
امام(علیه السلام) براى این که او را بر سر جایش بنشاند و او دیگر زیاد از حد خود سخن نگوید با تعبیر بسیار زیبا و ذکر دو مثال جالب اشتباه او را به او گوشزد کرد و فرمود: «پیش از پر درآوردن پرواز کردى و هنوز بالغ نشده بانگى که درخور بالغان است سردادى»; (لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَدْ تَکَلَّمَ بِکَلِمَه یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا: لَقَدْ طِرْتَ شَکِیراً، وَ هَدَرْتَ سَقْباً).
مرحوم سید رضى در شرح کلام امام(علیه السلام) چنین مى گوید: «منظور از «شکیر» در این جا نخستین پرهایى است که بر بال پرنده مى روید پیش از آن که قوى و محکم شود و «سقب» به شتر نابالغ گفته مى شود و شتر معمولاً پیش از رسیدن به بلوغ فریاد مخصوص را سر نمى دهد»; (قال الرّضیّ: والشّکیرُ هاهنا: أوّل ما یَنبُت من ریشِ الطائرِ قبل أن یَقوى ویستَحْصِفَ. والسّقبُ: الصّغیرُ مِنَ الإبلِ، ولا یَهدِرُ إلاّ بعد أن یستَفحِل).
امام(علیه السلام) دو تشبیه درباره عمل شخصى که در محضرش بیش از حد خود سخن گفته بود بیان فرمود. نخست او را تشبیه به پرندگانى کرد که هنوز بال و پر آن ها قوى نشده سعى مى کنند مانند بزرگسالان پرواز کنند; برمى خیزند و بر زمین مى خورند. تشبیه دیگر این که شتربچه آن صداى مخصوص شتران را که عرب آن را «هدیر» مى گوید سر نمى دهد. امام(علیه السلام) مى فرماید: به شتر بچه اى مى مانى که مانند شتران بزرگسال هدیر سر مى دهى. فصاحت و بلاغتى که در این کلام کوتاه و پرمعنا به کار رفته بر هیچ کس پوشیده نیست و این نشان مى دهد که امام(علیه السلام) چنان بر سخن گفتن مسلط بود که با دو جمله کوتاه مطلب مهمى را به زیباترین وجه بیان مى کند.
یکى از آداب مجلس این است که هرکس در جاى خود بنشیند و هرکس به اندازه قدر و مقام خود سخن بگوید. حافظ نیز با توجه به این رسم و آداب چنین گفته است:
افسر سلطان گل پیدا شد از طرف چمن *** مقدمش یارب مبارک باد بر سرو و سمن
خوش به جاى خویشتن بود این نشست خسروى *** تا نشیند هر کسى اکنون به جاى خویشتن
بنابراین کسانى که بلندپروازى مى کنند و بیش از حد خود سخن مى گویند کارشان نوعى بى ادبى محسوب مى شود و همگان بر آن ها خرده مى گیرند.
ازاین رو در غررالحکم از امام(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «رَحِمَ الله امرِأً عرَف قدرَهُ ولم یَتَعدَّ طَورَهُ; خداوند رحمت کند کسى را که قدر خود را بشناسد و از حد خود تجاوز نکند».[۱]
تاریخ نشان مى دهد افرادى که بلندپروازى کردند و از حد خود تجاوز نمودند و سخنان نامناسبى گفتند گرفتار مشکلات مهمى شدند و شاید گاه جان خود را بر سر سخنان خود دادند.
بنابراین، گفتار امام(علیه السلام) خطاب به شخص معینى نیست بلکه همه انسان ها مخاطب آن حضرت اند که حد و مقام خود را بشناسند و در گفتار و عمل و ادعا از آن تجاوز نکنند تا آبروى آن ها در میان خاص و عام نرود. در عربى و فارسى نیز ضرب المثل هایى مشابه این سخن دیده مى شود هرچند هرگز آن فصاحت و بلاغت را ندارد. مثلاً عرب ها به کسى که بیش از حد خود سخن بگوید یا عملى انجام دهد مى گویند:
«زببت و انت حِصرِم; هنوز غوره هستى مویز شدى».
در فارسى گفته مى شود: سخن بزرگتر از دهانت مى گویى، یا گفته مى شود: هنوز غوره نشده مویز شدى.
اشتباه نشود، ممکن است افراد کوچکى داراى استعدادهاى مهم و فوق العاده باشند و سخن هاى مهمى بگویند. این گونه افراد نه تنها نباید تحقیر شوند بلکه باید مورد تشویق قرار گیرند. سخن امام(علیه السلام) ناظر به کسانى است که ادعایى بیش از حد خود دارند و بیش از آنچه زیبنده آن هاست حرف مى زنند.
مرحوم حاج شیخ محمّدعلى انصارى، برادر واعظ معروف حاج شیخ مرتضى انصارى که شاعر باذوقى بود و تمام نهج البلاغه را به شعر درآورده و با شرح و ترجمه آمیخته که در چندین جلد منتشر شده است در ترجمه این کلام امام(علیه السلام) چنین مى گوید:
تو پیش از پر درآوردن پریدى *** نگشته فحل، فریادى کشیدى
تویى کوچک نشاید در محافل *** بزرگان را شوى قرن و مماثل
فراتر از گلیم خویش پا را *** مکش، در جاى خود راحت بیاسا [۲]
*****
پی نوشت:
[۱]. غررالحکم، ح ۴۶۶۶.
[۲]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر منبع دیگرى براى این کلام حکیمانه نقل نمى کند جز چیزى که از غررالحکم نقل کرده و معتقد است عبارت غرر غلط مى باشد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۶). اضافه مى کنیم که زمخشرى در ربیع الابرار آن را به همین صورت نقل کرده است. (ربیع الابرار،ج۳،ص۶۱)
دیدگاهها