۴۳۵ نهج البلاغه: ثمرۀ شکر و دعا و توبه

۴ثمرۀ شکر و دعا و توبه

گشایش درهاى امید:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه که برگرفته از آیات قرآن مجید است سه بشارت به سه گروه مى دهد. نخست مى فرماید: «چنین نیست که خداوند درِ شکر را به روى بنده اى بگشاید و درِ فزونى را به رویش ببندد»; (مَا کَانَ اللّهُ لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْد بَابَ الشُّکْرِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الزِّیَادَهِ). این سخن برگرفته از آیه شریفه هفتم از سوره ابراهیم است: (وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لاََزِیدَنَّکُمْ).

آرى این وعده الهى است که خداوند شاکران را فزونى نعمت مى بخشد. دلیل آن هم روشن است: شخصى که از نعمت الهى در مسیر اطاعت او استفاده مى کند و حق نعمت را ادا مى نماید، با زبان حال مى گوید: من لایق این نعمتم، و خداوند نیز نعمت را بر او مى افزاید.

درست مثل این که باغبانى هنگامى که باغ را آبیارى مى کند درختان را بارور و پرثمر مى بیند و این امر سبب مى شود که باغبان بیشتر از آن باغ مراقبت کند زیرا درختانش به زبان حال، لیاقت خود را بیان کرده اند.

در دومین بشارت مى فرماید: «چنین نیست که خداوند باب دعا را به روى کسى بگشاید و باب اجابت را به رویش ببندد»; (وَ لاَ لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْد بَابَ الدُّعَاءِ وَیُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الاِْجَابَهِ). این، اشاره به آیه شریفه ۶۰ سوره غافر است: (وَقَالَ رَبُّکُمْ ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَکُمْ) و آیه شریفه ۱۸۶ سوره بقره: «(وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِى); هرگاه بندگان من درباره من از تو سؤال کنند (بگو:) من به آن ها نزدیکم و دعاى دعا کننده را هنگامى که مرا (از صمیم دل) بخواند اجابت مى کنم».

دلیل آن هم روشن است زیرا نه خداوند بخیل است و نه اجابت دعا چیزى از اومى کاهد بلکه رحمانیت و رحیمیت او ایجاب مى کند که تمام تقاضاهاى بندگان را اجابت فرماید و اگر گاهى اجابت دعا تأخیر مى افتد و یا بعضى از دعاها به اجابت نمى رسد حتماً به دلیل مصالحى است یا به واسطه وجود موانع. بسیار مى شود که انسان از خدا چیزى مى خواهد که دشمنِ جان اوست اما توجه ندارد.

خداوند چنین دعایى را مستجاب نمى کند و گاه چیزهایى مى خواهد اما موانعى مانند گناهان بزرگ جلوى اجابت آن را مى گیرد.

در سومین بشارت مى فرماید: «چنین نیست که خداوند درِ توبه را به روى کسى باز کند و درِ آمرزش را به رویش ببندد»; (وَلاَ لِیَفْتَحَ لِعَبْد بَابَ التَّوْبَهِ وَیُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَهِ). این سخن برگرفته از آیه شریفه ۲۵ سوره شورى است: «(وَهُوَ الَّذِى یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَعْفُوا عَنِ السَّیِّئَاتِ وَیَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ); او کسى است که توبه را از بندگانش مى پذیرد و بدى ها را مى بخشد، و آنچه را انجام مى دهید مى داند».

اصولاً امکان ندارد خداوند دستور به چیزى بدهد و نتیجه آن را پذیرا نشود; از یک سو به بندگانش بگوید توبه کنید یا بفرماید درى به سوى رحمتم براى شما گشوده ام و آن، باب توبه است از این در وارد شوید ولى خودش حاضر نباشد توبه توبه کاران را بپذیرد. شبیه همین معانى در حکمت ۱۳۵ آمد که امام(علیه السلام) فرمود: کسى که توفیق چهار چیز را پیدا کند از چهار چیز محروم نخواهد شد: کسى که موفق به دعا شود از اجابت محروم نمى گردد و کسى که موفق به توبه شود از قبول توبه محروم نخواهد شد و کسى که موفق به استغفار گردد از آمرزش محروم نمى شود و کسى که توفیق شکرگزارى پیدا کند محروم از فزونى نعمت نخواهد شد.

قابل توجه این که جمله «مَا کَانَ اللَّهُ» و جمله هاى معطوف بر آن اشاره به توفیقات الهى است یعنى هنگامى که خداوند کسى را به یکى از این سه چیز (شکر و دعا و توبه) موفق دارد درهاى نتایج آن ها را نیز به روى او مى گشاید: فزونى نعمت در برابر شکر، اجابت در برابر دعا و آمرزش در برابر توبه. در واقع شکر و دعا و توبه، سه موضوع سرنوشت ساز در زندگى انسان است و سعادتمند و خوشبخت کسانى هستند که بتوانند از هر سه استفاده کنند; در برابر نعمت ها شاکر باشند، در مشکلات دست به دعا بردارند و به هنگام لغزش ها و گناهان از درِ توبه وارد شوند.

در روایت ارشاد القلوب دیلمى که این گفتار حکیمانه به صورت مشروح ترى در آن آمده جمله چهارمى نیز اضافه شده است و آن اینکه «وما کان الله لیفتح باب التوکل و لم یجعل للمتوکل مخرجا فإنه سبحانه یقول وَمَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَیرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لا یحْتَسِبُ وَمَنْ یتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ; چنین نیست که خداوند باب توکل را به روى کسى بگشاید و براى خروج از مشکلاتش راهى براى او قرار ندهد زیرا خداوند مى فرماید: کسى که تقوا را پیشه کند خداوند راه خروج از مشکلات را براى او قرار مى دهد و از جایى که گمان نمى کند به او روزى مى دهد و کسى که بر خدا توکل کند خداوند براى او کافى است».[۱]

در روایات اسلامى نیز بر این سه موضوع تأکیدات فراوانى شده است که به سه نمونه آن در این جا قناعت مى کنیم.

امام صادق(علیه السلام) درمورد شکر مى فرماید: «مَکْتُوبٌ فِى التَّوْرَاهِ اشْکُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَیکَ وَ أَنْعِمْ عَلَى مَنْ شَکَرَکَ فَإِنَّهُ لاَ زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُکِرَتْ وَ لاَ بَقَاءَ لَهَا إِذَا کُفِرَتْ الشُّکْرُ زِیادَهٌ فِى النِّعَمِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغِیرِ; در تورات نوشته شده است: کسى که به تو نعمت بخشیده شکر او را به جاى آور و کسى که از تو تشکر مى کند نعمت را بر او افزون کن زیرا هنگامى که شکر نعمت به جاى آورده شود نعمت زوال نمى پذیرد و هنگامى که کفران شود بقایى نخواهد داشت و شکر، سبب زیادىِ نعمت ها و امان از دگرگونى هاست».[۲]

امام صادق(علیه السلام) در روایت دیگرى درمورد دعا مى فرماید: «فَأَکْثِرْ مِنَ الدُّعَاءِ فَإِنَّهُ مِفْتَاحُ کُلِّ رَحْمَه وَ نَجَاحُ کُلِّ حَاجَه وَ لاَ ینَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلاَّ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّهُ لَیسَ مِنْ بَاب یکْثُرُ قَرْعُهُ إِلاَّ أَوْشَکَ أَنْ یفْتَحَ لِصَاحِبِهِ; بسیار دعا کن چراکه دعا کلید هر رحمت و سبب رسیدن به هر حاجت است و به آنچه نزد خداست جز با دعا نمى توان رسید (و دعا سرانجام به اجابت مى رسد) زیرا هر درى را بسیار بکوبند امید آن مى رود که باز شود».[۳]

در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) درمورد توبه مى خوانیم: «لَیسَ شَىءٌ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ مُؤْمِن تَائِب أَوْ مُؤْمِنَه تَائِبَه; هیچ کسى نزد خداوند محبوب تر از مرد و زن توبه کار نیست»[۴]. [۵]

*****
پی نوشت:
[۱]. ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۴۸.
[۲]. کافى، ج ۲، ص ۹۴، ح ۳.
[۳]. بحارالانوار، ج ۹۰، ص ۲۹۹، ح ۳۳.
[۴]. همان، ج ۶، ص ۲۱، ح ۱۵.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: تنها مدرک دیگرى که مرحوم خطیب براى این گفتار حکیمانه ذکر مى کند غررالحکم است که آن را با تفاوت هایى آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۴). اضافه مى کنیم که این گفتار نورانى به صورت کاملاً مشروح ترى در ارشاد القلوب دیلمى آمده است. (ارشاد القلوب، ج ۱، ص ۱۴۸)