حکمت ۹۵ نهج البلاغه: نقش تقوا در قبولى اعمال

قش تقوا در قبولى اعمال

عملى که با تقوا توأم باشد، اندک نیست، پس چگونه عملى که به درگاه خداوند مقبول افتاده، اندک باشد.

ارزش تقوى:

امام(علیه السلام) در این سخن کوتاه و حکمت آمیزش اشاره به نقش تقوا در قبولى اعمال مى کند، یا به تعبیرى دیگر، کیفیت عمل را معیار قبولى در درگاه خدا قرار مى دهد نه کمیت عمل را و مى فرماید: «عملى که توأم با تقواست کم نیست (هرچند ظاهراً کم باشد) چگونه عملى که مقبول درگاه خداست کم مى باشد؟»; (لاَ یَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ التَّقْوَى، وَکَیْفَ یَقِلُّ مَا یُتَقَبَّلُ؟).

این سخن برگرفته از قرآن مجید است; آنجا که در داستان فرزندان آدم (هابیل و قابیل) مى فرماید: «(إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ); خداوند تنها اعمال پرهیزگاران را قبول مى کند».(۱)

بسیارى از بزرگان در کتب فقهى این مطلب را یادآور شده اند که شرایط صحت عمل با شرایط قبول متفاوت است. عمل صحیح عملى است که جامع تمام شرایط و اجزا و خالى از موانع باشد; ولى گاه این عمل، با اعمال دیگرى پیش و پس از آن یا صفات ناشایسته اى همراه مى گردد که مانع قبولى آن در درگاه خداوند مى شود (قبولى به معناى پاداش عظیم و تحقق اهداف و فلسفه هاى عمل).

مثلاً در روایات آمده است که کسى که شرب خمر کند اعمال او تا چهل روز پذیرفته نمى شود. «مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ لَهُ صَلاَهً أَرْبَعِینَ یَوْماً».(۲)

در حدیث دیگرى مى خوانیم: کسى که به پدر و مادرش نگاه غضب آلود کند خدا نماز او را قبول نمى کند،(۳) همچنین در مورد خوردن غذاى حرام یا شبهه ناک.(۴)

بنابراین اعمالى مقبول درگاه خداوند واقع مى شود که توأم با تقوا باشد و بى تقوایان ممکن است عمل صحیحى انجام دهند و اسقاط تکلیفى شود; اما عمل آنها بى ارزش و فاقد پاداش عظیم و فلسفه و روح عمل باشد.(۵)

*****
پی نوشت:
(۱). مائده، آیه ۲۷.
(۲). کافى، ج ۶، ص ۴۰۱، ح ۴.
(۳). همان، ج ۲، ص ۳۹۲.
(۴). بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۳۶۱.
(۵). سند گفتار حکیمانه: جمعى از راویان و شارحانِ این حدیث، آن را با حکمت سابق همراه ذکر کرده و جزئى از آن دانسته اند، در حالى که مرحوم سیّد رضى و جمعى دیگر آن را جدا نموده اند. ارتباط معنوى قابل توجهى نیز بین این سخن و گفتار سابق دیده نمى شود، بنابراین مستقل بودن آن مناسب تر است. از کسانى که پیش از مرحوم سیّد رضى آن را نقل کرده اند مرحوم کلینى در جلد دوم اصول کافى و ابن شعبه حرانى در تحف العقول و شیخ مفید ـ اعلى الله مقامه ـ در کتاب مجالس به سندى که متصل به امام باقر(علیه السلام) مى شود نقل مى کند که «کانَ أمیرُالْمُؤمِنینَ(علیه السلام) یَقُولُ:…» عبارتى که نشان مى دهد امیر مؤمنان(علیه السلام) آن را کراراً ذکر مى فرمود. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۹۰)