حکمت ۴۷۸ نهج البلاغه: مسئولیت علما در تعلیم علم

مسئولیت سنگین دانشمندان

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به نکته بسیار مهمى در مورد فراگیرى علوم اشاره کرده، مى فرماید: «خداوند از افراد نادان پیمان نگرفته که دنبال علم و دانش بروند، مگر این که قبل از آن از علما و دانشمندان پیمان گرفته که به آن ها علم بیاموزند»; (مَا أَخَذَ اللّهُ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا).
در بسیارى از کشورها در دنیاى امروز تحصیل علم در حد قابل ملاحظه اى اجبارى است و چنانچه فرزندى متولد شود و مثلاً به سن شش سالگى برسد و نام او براى فراگرفتن علم در هیچ مدرسه اى نوشته نشده باشد پدر و مادر او مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت. این کار در دنیاى ما که توجه خاصى به علوم در آن مى شود چیز عجیبى نیست. مهم آن است که حدود چهارده قرن پیش، اسلام نه تنها فراگیرى علم را فریضه شمرده بلکه بالاتر از آن، تعلیم دادن را بر دانشمندان واجب کرده است و منطق عقل نیز همین را ایجاب مى کند. چگونه ممکن است بر افراد نادان فراگرفتن علم واجب باشد اما بر دانشمندان تعلیم دادن واجب نباشد؟ امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به دو پیمان الهى مى کند: پیمانى که در درجه اول است پیمانى است که از دانشمندان گرفته که علم خود را کتمان نکنند و در اختیار مردم بگذارند، و پیمانى که از افراد جاهل گرفته که به دنبال تحصیل علم بروند. و اگر این دو پیمان در جامعه انسانى لباس عمل به خود بپوشد، جهل و نادانى ریشه کن خواهد شد.
همان گونه که در سند این کلام حکیمانه اشاره شد، در احادیث اسلامى مطالب بسیارى در همین زمینه وارد شده است، ازجمله همان حدیث امام صادق(علیه السلام) که از جدش على(علیه السلام) نقل کرده و این مطلب را به طور مشروح ترى بیان مى کند. مى فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَأْخُذْ عَلَى الْجُهَّالِ عَهْداً بِطَلَبِ الْعِلْمِ حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ عَهْداً بِبَذْلِ الْعِلْمِ لِلْجُهَّالِ لاَِنَّ الْعِلْمَ کَانَ قَبْلَ الْجَهْلِ; خداوند از جاهلان پیمانى براى طلب علم نگرفت تا این که از عالمان پیمان بذل علم گرفت زیرا علم، قبل از جهل است (و تا عالمى که علمش را در اختیار بگذارد وجود نداشته باشد مکلف ساختن جاهلان به تحصیل علم مفهومى ندارد)».[۱]
درباره همین گفتار حکیمانه حدیث جالبى از حسن بن عماره نقل شده که مى گوید: روزى نزد «زهرى» رفتم ـ بعد از آن که نقل حدیث براى مردم را ترک گفته بود ـ و به او گفتم: احادیثى که شنیده اى براى من بازگو، به من گفت: مگر تو نمى دانى که من دیگر براى کسى حدیث نقل نمى کنم؟! گفتم: به هر حال، یا تو براى من حدیث بگو یا من براى تو حدیث نقل مى کنم، گفت: تو حدیث بگو! گفتم: از على(علیه السلام) نقل شده که مى فرمود: «ما أَخَذَ اللَّهُ عَلى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتّى أَخَذَ عَلى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا; خداوند از افراد نادان پیمان نگرفته که دنبال علم و دانش بروند، مگر این که قبل از آن از علما و دانشمندان پیمان گرفته که به آن ها علم بیاموزند»! هنگامى که این حدیث تکان دهنده را براى او خواندم، سکوت خود را شکست و گفت: اکنون بشنو تا براى تو بگویم. و در همان مجلس، چهل حدیث براى من روایت کرد![۲]
همین مطلب را که امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه بیان کرده در حکمت ۳۷۲ با تعبیر دیگرى فرموده است آن جا که قوام دین و دنیا را بر چهار اصل، استوار مى شمارد و اصل اول و دوم را این قرار مى دهد: «عَالِم مُسْتَعْمِل عِلْمَهُ وَجَاهِل لایَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ; عالم و دانشمندى که علم خود را به کار گیرد و غیر عالمى که از فراگیرى علم سرباز نزند».
در آیات و روایات متعددى شدیداً از کتمان علم نهى شده است که مفهومش این است که عالم باید علم خود را در اختیار دیگران بگذارد و به افراد ناآگاه اطلاع دهد. ازجمله در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «کاتِمُ العِلْمِ یَلْعَنُه کُلُّ شَىء حتّى الحوتُ فِى البَحرِ وَالطَّیرُ فى السَّماءِ; عالمى که علم خود را مکتوم دارد همه چیز، او را لعنت مى کنند حتى ماهیان دریا و مرغان هوا».[۳]
*****
نکته:
آموزش کدام علم واجب است؟
این سؤال در ذیل کلام امام(علیه السلام) مطرح مى شود که خداوند براى تعلیم کدام علم از علما پیمان گرفته پیش از آن که از جاهلان فراگرفتن آن را پیمان گرفته باشد؟ شک نیست که علوم اعتقادى و واجبات و محرمات و اخلاق اسلامى نخستین علومى است که پیمان تعلیم آن از عالمان و پیمان فراگیرى آن از جاهلان گرفته شده است. اما علوم دیگر که قوام جامعه و نظام اجتماع بر آن استوار است مانند علم طب و علوم مربوط به صنایع و کشاورزى و دامدارى و سیاست و تدبیر مُدُن و علوم مربوط به جنگ و مبارزه با دشمنان، از علومى است که فقها تصریح کرده اند که فراگرفتن آن واجب کفایى است و اگر «من به الکفایه» (به مقدار کافى) نباشد واجب عینى مى گردد. بنابراین در هر دو صورت لازم است عالمانِ این علوم به تعلیم گروهى از ناآگاهان بپردازند تا جامعه اسلامى از این جهت فقیر و ناتوان نگردد و نظام دین و دنیا به هم نریزد. در عصر ما، کشورهاى صنعتى بزرگ به سبب نیاز دیگران به صنایع آن ها، خواسته ها و افکار و فرهنگ خویش را به آن ها تحمیل مى کنند و سعى در اسارت دیگران از طریق پیشرفت هاى علمى خود دارند، به همین دلیل بر مسلمانان لازم است که در میدان این علوم سبقت جویند و لااقل خود را به دیگران برسانند تا از قید اسارت آنان رهایى یابند.[۴]
*****
پی نوشت:
[۱]. بحارالانوار، ج ۲، ص ۶۷، ح ۱۴.
[۲]. تفسیر مجمع البیان و تفسیر ابوالفتوح رازى، ذیل آیه ۱۸۷ سوره آل عمران; بحارالانوار، ج ۲، ص ۸۰; تاریخ مدینه دمشق، ج ۵۵، ص ۳۶۷.
[۳]. کنزالعمال (طبق نقل میزان الحکمه، باب التحذیر من کتمان العلم).
[۴]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم کلینى در کتاب کافى از امام صادق(علیه السلام) نقل مى کند که آن حضرت مى فرماید: در کتاب على(علیه السلام) دیدم: «إنَّ اللهَ لم یَأخُذ على الجُهّال عَهداً بطلَبِ العِلم حتّى أخذَ على العلماءِ عهداً بِبَذْلِ العِلمِ للجُهّال لأنّ العِلمَ کانَ قبل الجَهلِ» (و همان گونه که مى بینیم این کلام به آنچه در نهج البلاغه آمده کاملا شبیه است هر چند از جهاتى متفاوت مى باشد). در اوایل جلد ۸۸ بحارالانوار نیز روایات متعددى به این مضمون دیده مى شود. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۲۱). ولى به نظر مى رسد که جلد ۸۸ صحیح نباشد بلکه صحیح، جلد ۲، صفحه ۶۴ است که مرحوم علامه مجلسى در آن باب، هشتاد و چهار حدیث ذکر کرده که قسمت مهمى از آن ها همین معنا را تعقیب مى کند.