حکمت ۴۷۷ نهج البلاغه: نکوهش کوچک شمردن گناه

از گناهى که کوچک مى شمرى بترس

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به نکته مهمى در باب سنجش گناهان اشاره کرده، مى فرماید: «بدترین و خطرناک ترین گناهان گناهى است که مرتکب شونده آن، آن را کوچک بشمرد»; (أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهِ صَاحِبُهُ).
بعضى معتقدند که گناهان را نباید به صغیره و کبیره تقسیم کرد; همه گناهان نسبت به مقام شامخ الهى کبیره است زیرا هرقدر شخصى که معصیتش مى شود بزرگ تر باشد معصیت، بزرگ تر خواهد بود و چون خداوند از هرچیز برتر و بالاتر است هر معصیتى در پیشگاهش عظیم است. البته این سخن از یک نظر صحیح است ولى از یک نظر مى توان میان گناهان تفاوت گذاشت. گاهى ذات گناهان با هم متفاوت است; تفاوتى که مثلاً در میان سیلى زدن به یک شخص بى گناه یا کشتن او مى باشد و تفاوتى که میان زناى با غیر محارم و زناى با محارم است. و گاه تفاوت به سبب اصرار یا ندامت و استغفار است. ممکن است کسى گناه کبیره اى انجام دهد ولى فوراً پشیمان شود و به درگاه خدا توبه کند این گناه نسبت به گناه کسى که صغیره اى را انجام مى دهد و اصرار بر آن دارد کوچک تر محسوب مى شود و گاهى این تفاوت به سبب نیت گناهکار است گاهى گناهکار گناه را با ترس و وحشت و اضطراب انجام مى دهد و گاه با بى اعتنایى و کوچک شمردن گناه. به یقین دومى از اولى بزرگ تر است هرچند خودِ گناه هیچ تفاوتى نکند.
این از یک نظر، ازنظر دیگر گناهى که انسان درباره آن بى اعتناست به آسانى دامن او را مى گیرد و به او ضربه مى زند ولى گناهى که در نظر او عظیم و خطرناک است کمتر به آن گرفتار مى شود. درست مثل این که انسان، دشمنى را کوچک بشمرد، از چنین دشمنى ممکن است به آسانى غافل شود و ضربه بخورد ولى از دشمنى که او را بزرگ و خطرناک مى شمرد در امان بماند.
در روایات اسلامى این مسأله نیز به صورت گسترده آمده است. مرحوم شیخ حر عاملى در کتاب وسائل الشیعه در ابواب جهاد نفس، بابى تحت عنوان «وجوب اجتناب المحقرات من الذنوب» ذکر کرده و در آن باب، چهارده روایت از معصومین(علیهم السلام) در همین زمینه آورده است. ازجمله در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «لاَ تُحَقِّرُوا شَیْئاً مِنَ الشَّرِّ وَإِنْ صَغُرَ فِى أَعْیُنِکُمْ وَلاَ تَسْتَکْثِرُوا شَیْئاً مِنَ الْخَیْرِ وَإِنْ کَثُرَ فِى أَعْیُنِکُمْ فَإِنَّهُ لاَ کَبِیرَ مَعَ الاِسْتِغْفَارِ وَلاَ صَغِیرَ مَعَ الاِْصْرَارِ; چیزى از کار بد را کوچک نشمرید هرچند در نظر شما کوچک باشد و چیزى از کار نیک را بزرگ نشمرید هرچند در نظر شما بزرگ و فراوان باشد زیرا هیچ گناه کبیره اى با استغفار باقى نمى ماند و هیچ گناه صغیره اى با اصرار بر آن بخشوده نخواهد شد».[۱]
از سویى دیگر هنگامى که انسان درباره گناهى بى اعتنا باشد، آن گناه تکرار مى شود و روى هم انباشته مى گردد و تبدیل به گناهى بسیار عظیم مى شود. همان گونه که در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «إِیَّاکُمْ وَ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّ لَهَا مِنَ اللَّهِ طَالِباً وَ إِنَّهَا لَتَجْتَمِعُ عَلَى الْمَرْءِ حَتَّى تُهْلِکَهُ; از گناهان کوچک برحذر باشید زیرا از سوى خدا درباره آن مطالبه مى شود و آن ها روى هم انباشته مى گردد تا انسان را هلاک کند».[۲]
در حدیث دیگرى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: «وَمِنَ الذُّنُوبِ الَّتِى لا تُغْفَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ لَیْتَنِى لا أُؤَاخَذُ إِلاَّ بِهَذَا; ازجمله گناهانى که هرگز بخشوده نمى شود گناهى است که کسى که آن را انجام مى دهد (هنگامى که به او بگویند: چرا چنین مى کنى؟) بگوید: (این که گناه مهمى نیست) کاش من با همین یک گناه مؤاخذه مى شدم».[۳]
در روایتى از حضرت مسیح(علیه السلام) مى خوانیم: «بِحَقّ أَقُولُ لَکُمْ إِنَّ صِغَارَ الْخَطَایَا وَمُحَقَّرَاتِهَا لَمِنْ مَکَایِدِ إِبْلِیسَ یُحَقِّرُهَا لَکُمْ وَیُصَغِّرُهَا فِى أَعْیُنِکُمْ فَتَجْتَمِعُ فَتَکْثُرُ فَتُحِیطُ بِکُمْ; حق را به شما مى گویم که گناهان کوچک و حقیر از دام هاى شیطان است. آن را در نظر شما حقیر مى شمرد و در چشم شما کوچک مى نماید تا روى هم انباشته شود و وجود شما را احاطه کند (بر حذر باشید)»[۴]. [۵]
*****
پی نوشت:
[۱]. وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴۶، ح ۸ .
[۲]. وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۲۴۷، ح ۱۱.
[۳]. همان، ح ۱۰.
[۴]. مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۳۵۰، ح ۱۱.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: این گفتار حکیمانه نیز از روایات تکرارى مرحوم سید رضى است زیرا عین آن با تفاوت بسیار کمى در حکمت ۳۴۸ گذشت. در آن جا بدین صورت بود: «أشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَهانَ بِهِ صاحِبُهُ». مرحوم خطیب در ذیل همان حکمت آن را از زمخشرى در کتاب ربیع الابرار و ابن قاسم در روضه الاخیار نقل کرده است و در این جا چیزى بر آن نمى افزاید. اضافه مى کنیم: در غررالحکم نیز با تفاوتى به این صورت آمده است: «أشَدُّ الذّنوبِ عِندَاللهِ سُبحانَه ذَنبٌ استَهانَ به راکِبُه». (غررالحکم، ح ۳۵۷۰)