حکمت ۴۷۵ نهج البلاغه: ارزش قناعت

ارزش قناعت

گنج پایان ناپذیر!

امام(علیه السلام) در این جمله کوتاه و حکیمانه به نکته مهمى درباره قناعت اشاره کرده، مى فرماید: «قناعت ثروتى است پایان ناپذیر»; (الْقَنَاعَهُ مَالٌ لاَ یَنْفَدُ).
مال و ثروت، مهم ترین وسیله براى زندگى مادى است که انسان به کمک آن به تمام خواسته هاى ضرورى و رفاهى خود مى رسد و حتى وسیله اى است براى رسیدن هوس بازان به هوس هایشان. اما این مال و ثروت هرقدر زیاد باشد باز هم پایان پذیر است به همین دلیل بسیار دیده شده جوانانى که از پدرانشان مال و ثروت هنگفتى به ارث مى برند ولى بعد از مدتى همه آن را در راه شهوات و عیش و نوش و شراب و قمار و مانند آن تلف کرده و به روز فلاکت بارى گرفتار مى شوند و حتى اگر انسان ثروتش را در راه هاى غلط مصرف نکند اما زندگى را بسیار مرفه سازد اموال رو به فنا مى روند.
در این جا امام(علیه السلام) ما را متوجه یک سرمایه معنوى، درونى و ذاتى مى کند که هرگز پایان نمى گیرد و آن، روح قناعت است. افراد قانع زندگى ساده و بى تکلف خود را به راحتى مى توانند تأمین کنند و معمولاً تهى دست نخواهند شد زیرا اداره کردن یک زندگى ساده با یک کسب وکار ساده نیز امکان پذیر است در حالى که زندگى هاى پر زرق و برق روز به روز گسترده تر و پرهزینه تر مى شود و حدّ توقفى ندارد و به همین دلیل حریصانى که به قناعت پشت کرده اند هرچه به دست آورند آن ها را راضى نمى کند اما قانعان همیشه از زندگى خود راضى اند.
مرحوم کلینى در جلد دوم اصول کافى بابى تحت عنوان «قناعت» دارد که احادیث زیادى در ذیل آن آورده ازجمله در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) آمده است: «إِیَّاکَ أَنْ تُطْمِحَ بَصَرَکَ إِلَى مَنْ فَوْقَکَ فَکَفَى بِمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لِنَبِیِّهِ(صلى الله علیه وآله) فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ وَقَالَ وَلا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا فَإِنْ دَخَلَکَ مِنْ ذَلِکَ شَیْءٌ فَاذْکُرْ عَیْشَ رَسُولِ اللَّهِ(صلى الله علیه وآله) فَإِنَّمَا کَانَ قُوتُهُ الشَّعِیرَ وَحَلْوَاهُ التَّمْرَ وَوَقُودُهُ السَّعَفَ إِذَا وَجَدَه; از این که چشم به کسانى که (ازنظر ثروت) از تو برترند بدوزى بپرهیز; (براى اثبات حقانیت این سخن،) آنچه خداوند به پیغمبرش خطاب کرده کافى است، فرموده که اموال و اولاد فراوان آن ها (کافران) تو را در شگفتى فرو نبرد و نیز فرموده که چشمان خود را به نعمت هاى مادى اى که به گروه هایى از آن ها داده ایم میفکن، این ها شکوفه هاى زندگى دنیاست (هدف این است که آن ها را با آن بیازماییم). و اگر وسوسه اى در دل تو درباره این امر واقع شد به یاد زندگى پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) باش، غذاى آن حضرت از نان جو و حلواى آن حضرت خرما و وسیله آتش افروختنش شاخه درختان نخل بود».[۱]
امیرمؤمنان على(علیه السلام) تفسیر زیبایى درباره حیات طیبه (در آیه شریفه (فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً)) کرده، مى فرماید: «زندگى پاک و پاکیزه همان قناعت است».
چرا زندگى آن ها پاک و از هر نظر سالم است؟ زیرا نه افکارشان مشغول مطالبات از مردم است، نه رنج بدهکارى به این و آن دارند، نه تشویش حاصل از نوسان قیمت ها و نه مشکلات حفظ اموال و ثروت ها.
و این حیات طیبه بر اثر ایمان و عمل صالح پیدا مى شود همان گونه که در آیه شریفه مذکور آمد (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَر أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاهً طَیِّبَهً).[۲]
ایمان به خدا و اعتماد به وعده هاى او زرق و برق دنیا را در نظر انسان کوچک و بى ارزش مى کند عمل صالح، انسان را از تمام فعالیت هاى اقتصادى نامشروع بازمى دارد و نتیجه این ها همان قناعت است.
حرص و ولع و سیرى ناپذیرى بلاى بزرگى است که بر سر کسانى که قناعت را ترک گفته اند نازل مى شود.
در حدیثى از امیرمؤمنان(علیه السلام) مى خوانیم: «مَنْ رَضِیَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا یُجْزِیهِ کَانَ أَیْسَرُ مَا فِیهَا یَکْفِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَرْضَ مِنَ الدُّنْیَا بِمَا یُجْزِیهِ لَمْ یَکُنْ فِیهَا شَیْءٌ یَکْفِیهِ; کسى که از دنیا به آنچه براى زندگى او ضرورت دارد راضى شود کمترین زندگى، او را کفایت مى کند و کسى که به آن راضى نشود هیچ چیز در دنیا براى او کافى نیست».[۳]
و به گفته شاعر فارسى زبان:
گفت چشم تنگ دنیا دوست را *** یا قناعت پر کند یا خاک گور
مرحوم سید رضى بعد از ذکر این کلام حکیمانه مى گوید: «بعضى این سخن را از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل کرده اند»; (قال الرضیُّ: وقد روى بَعضُهُم هذا الکلامَ لِرسولِ الله(صلى الله علیه وآله)).[۴]
*****
پی نوشت:
[۱]. کافى، ج ۲، ص ۱۳۷، ح ۱.
[۲]. نحل، آیه ۹۷.
[۳]. کافى، ج ۲، ص ۱۴۰، ح ۱۱.
[۴]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در کتاب مصادر در ذیل این کلام حکمت آمیز مى گوید: عین این جمله در حکمت ۵۷ و ۳۴۹ آمده است و قبلا به مصادر دیگر این کلام اشاره کرده ایم. (منظورش چیزى است که در ذیل حکمت ۳۴۹ آورده است). (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۲۰)