حکمت ۴۷۴ نهج البلاغه: ارزش عفت و پاکدامنى

ارزش عفت و پاکدامنى

همسان شهیدان:

امام(علیه السلام) در کلام کوتاهى مقایسه اى میان مجاهد شهید و فرد عفیف و پاکدامن کرده و عفیف را کمتر از مجاهد شهید نمى شمرد، مى فرماید: «مجاهد شهید راه خدا اجر و پاداشش بیشتر از کسى نیست که قدرت بر گناه دارد اما خویشتن دارى مى کند. این فرد عفیف و خویشتن دار نزدیک است که فرشته اى از فرشتگان خدا شود»; (مَا الُْمجَاهِدُ الشَّهِیدُ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَعْظَمَ أَجْراً مِمَّنْ قَدَرَ فَعَفَّ: لَکَادَ الْعَفِیفُ أَنْ یَکُونَ مَلَکاً مِنَ الْمَلاَئِکَهِ).
مى دانیم که مقام شهیدان در اسلام بسیار والاست و مطابق حدیث معروف نبوى که در کتاب شریف کافى آمده است: «فَوْقَ کُلِّ ذِى بِرّ بِرٌّ حَتَّى یُقْتَلَ الرَّجُلُ فِى سَبِیلِ اللَّهِ فَإِذَا قُتِلَ فِى سَبِیلِ اللَّهِ فَلَیْسَ فَوْقَهُ بِرّ; والاتر از هر کار نیکى کار نیک دیگرى وجود دارد تا به شهادت در راه خدا مى رسد که بالاتر از آن، نیکى دیگرى نیست».
قرآن مجید و روایات، درباره شهیدان راه خدا و مقام والاى آن ها سخن بسیار گفته اند. با این حال، امام(علیه السلام) مسأله عفت و پاکدامنى و چشم پوشى از گناه را به هنگامى که انگیزه هاى شدید آن در وجود انسان زنده مى شود کمتر از شهادت در راه خدا ندانسته است و این نشان مى دهد که اسلام براى مسائل اخلاقى مخصوصاً عفت نفس به ویژه در مقابل انگیزه هاى شدید جنسى چه اندازه اهمیت قائل است.
امام(علیه السلام) در تأیید این مطلب و تأکید بر آن، در پایان این سخن، عفیف و پاکدامن را همچون فرشته اى از فرشتگان خدا مى شمرد و مى فرماید: چنین کسى نزدیک است به مقام فرشتگان مقرب الهى برسد. بخشى از مقاماتى که بسیارى از اولیا و انبیا پیدا کرده اند مرهون عفت نفس آن ها بوده است. حضرت یوسف(علیه السلام) گرچه به دلیل عفت و پاکدامنى سال ها در زندان به سر برد و رنج هاى فراوانى تحمل کرد اما علاوه بر مقامات معنوى و اخروى، در دنیا سربلند و سرافراز شد و عزیز مصر، آن کشور پهناور و بزرگ گشت.
در حدیثى از پیغمبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «مَنْ سَلِمَ مِنْ أُمَّتِى مِنْ أَرْبَعِ خِصَال فَلَهُ الْجَنَّهُ مِنَ الدُّخُولِ فِى الدُّنْیَا وَ اتِّبَاعِ الْهَوَى وَ شَهْوَهِ الْبَطْنِ وَ شَهْوَهِ الْفَرْج; کسى که از چهارچیز خود را حفظ کند وارد بهشت مى شود، دنیاپرستى، هواپرستى، شهوت شکم و شهوت جنسى».[۱]
در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: «مَا عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْء أَفْضَلَ مِنْ عِفَّهِ بَطْن وَفَرْج; هیچ عبادت الهى اى برتر از این نیست که انسان در مقابل شکم پرستى و شهوت پرستى عفیف و پاک بماند».[۲]
و در نقطه مقابل عفت و پاکدامنى، پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید: «أَکْثَرُ مَا تَلِجُ بِهِ أُمَّتِى النَّارَ الاَْجْوَفَان; بیشترین چیزى که امت مرا گرفتار آتش دوزخ مى کند دو چیز است: شکم و شهوت جنسى».
و اگر درست دقت کنیم مى بینیم که سرچشمه بسیارى از گناهان کبیره و ظلم ها و ستم ها و خونریزى ها علاقه به این دو چیز است.
در دنیاى امروز به خوبى مى بینیم که شهوت مال و شهوت جنسى انگیزه بسیارى از حوادث دردناک مى باشد و پرونده هاى جنایات در سایه آن ها رقم مى خورد و به همین دلیل جهان خواران براى فریب و خرید وجدان ها از این دو عامل استفاده مى کنند و بسیارند افراد ظاهراً سالمى که در این دو دام گرفتار مى شوند.
همان گونه که در بحث سند این کلام حکیمانه گفتیم، کمتر کسى از شارحان نهج البلاغه این جمله بسیار پرمعنا را جزء کلمات قصار آن حضرت شمرده است و معلوم مى شود در بسیارى از نسخ نهج البلاغه وجود نداشته با این که کلامى است بسیار گران بها.[۳]
*****
پی نوشت:
[۱]. بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۲۷۱، ح ۱۴.
[۲]. همان، ص ۲۷۰، ح ۷.
[۳]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر مى گوید: اکثر نسخه هاى نهج البلاغه این گفتار حکمت آمیز را ذکر نکرده اند ولى در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید آمده و شاید بتوانم در آینده به آن بازگردم (و مدارکى را براى آن گردآورى کنم) (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۲۰) هر چند ظاهراً موفق به این کار نشد.