حکمت ۴۶۳ نهج البلاغه: خلقت دنیا برای آخرت

خلقت دنیا برای آخرت

دنیا وسیله است نه هدف:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه موقعیت واقعى دنیا را در عبارت کوتاهى بیان کرده، مى فرماید: «دنیا براى غیرش آفریده شده نه براى خودش. (هدف از آفرینش این جهان، تکامل و آمادگى براى زیستن در جهان آخرت است)»; (الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا، وَلَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا).
نکته مهمى که امام(علیه السلام) در این جا یادآورى مى کند نگاه هاى مختلفى است که به دنیا مى شود. توضیح این که: گاه در نظر بعضى افراد، روایاتى که در مدح دنیا آمده و آن را مزرعه آخرت یا دار عافیت و یا به منزله دانشگاه شمرده، با روایاتى که در ذم آن آمده متناقض است. در حالى که هرگز چنین نیست. اگر دنیا را براى دنیا بخواهیم، دنیاى مذموم و نکوهیده است و اگر دنیا را ابزارى براى رسیدن به آخرت و مزرعه اى براى کِشت بذر نیکى ها ومعارف بدانیم ممدوح است و سراى نمونه.
امام(علیه السلام) در کلام گران بهاى دیگرى در نهج البلاغه همین معنا را با تعبیر دیگرى بیان کرده است; در خطبه ۸۲ مى فرماید: «وَمَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ; کسى که دنیا را وسیله بصیرت قرار دهد او را بینا مى سازد و کسى که به آن به عنوان هدف نگاه کند نابینایش مى کند».

مرحوم سید رضى در شرح این کلام در خطبه هشتاد و دو تعبیر جالبى دارد مى گوید: «وَإذَا تَأَمَّلَ الْمُتَأَمِّلُ قَوْلَهُ(علیه السلام): «وَمَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ» وَجَدَ تَحْتَهُ مِنَ الْمَعْنَى الْعَجِیبِ وَالْغَرَضِ الْبَعِیدِ، مَا لا تُبْلَغُ غَایَتُهُ وَلایُدْرَکُ غَوْرُهُ، لا سِیَّمَا إِذَا قَرَنَ إِلَیْهِ قَوْلُهُ: «وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ» فَإِنَّهُ یَجِدُ الْفَرْقَ بَیْنَ «أَبْصَرَ بِهَا» وَ «أَبْصَرَ إِلَیْهَا» وَاضِحاً نَیِّراً، وَ عَجِیباً بَاهِراً! صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلامُهُ عَلَیْهِ; اگر به درستى انسان در این سخن امام(علیه السلام) که مى فرماید: کسى که با آن بنگرد بینایش مى کند، دقّت کند، در آن، معناى شگفت آور و مفهوم ژرفى خواهد یافت که هرگز به عمق آن نتوان رسید، به ویژه اگر جمله «مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ» (کسى که به دنیا بنگرد و منتهاى آرزویش را دنیا قرار دهد کورش خواهد کرد) در کنار جمله قبل گذاشته شود; در این صورت فرق واضحى میان آن دو خواهد یافت، فرقى روشن و شگفت انگیز و آشکار. درود و سلام خدا بر او باد».
به تعبیر دیگر اگر به دنیا ازنظر جنبه هاى مادى آن نگاه شود مرکز تزاحم و تعارض و انواع زشتى هاست و اگر به جنبه هاى معنوى که به وسیله دنیا مى توان به آن ها دست یافت نگاه شود هیچ گونه تعارض و تزاحمى نیست و همه انسان ها با هم در مسیر روشنى مى توانند به سوى زندگى جاویدان و پرافتخار سراى دیگر از آن کوچ کنند. و در خطبه ۲۰۳ آمده است که امام(علیه السلام) مى فرماید: «فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَلِغَیْرِهَا خُلِقْتُم; شما در دنیا آزمایش مى شوید و براى غیر آن، آفریده شده اید».
قرآن مجید همین مطلب را با بیان شفاف دیگرى ذکر کرده است آن جا که مى فرماید: «(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُون); آیا گمان کردید که شما را بیهوده آفریده ایم، و به سوى ما بازگشت نخواهید کرد؟!».[۱]
اشاره به این که اگر سراى آخرتى بعد از دنیا نبود این زندگى عبث و بیهوده بود و همان گونه که در تفسیر نمونه در ذیل این آیه آمده است این جمله کوتاه و پرمعنى یکى از زنده ترین دلایل رستاخیز و حساب و جزاى اعمال را بیان مى کند، و آن این که: اگر به راستى قیامت و معادى در کار نباشد زندگى دنیا عبث و بیهوده خواهد بود; زیرا زندگى این جهان، با تمام مشکلاتى که دارد و با این همه تشکیلات، مقدمات و برنامه هایى که خدا براى آن چیده است اگر صرفاً براى همین چند روز باشد بسیار پوچ و بى معنى مى باشد.
این موضوع، درست به آن مى ماند که طفلى در شکم مادر صاحب عقل و هوش کامل گردد، از خود سؤال مى کند: چرا آفریدگار، مرا در این جا زندانى کرده است؟ این دست و پا این چشم و گوش براى چیست و به چه منظورى آفریده شده است؟ در این ظلمات ثلاث و در میان مشتى خون و آب، وجود من چه فایده اى دارد؟
ولى هنگامى که به او بگویند: در این جا پرورش مى یابى و به زودى وارد دنیاى وسیعى مى شوى که فضایى باز و آفتابى درخشان، نهرهایى جارى و باغ هایى پرگل و پرطراوت دارد و در آن جا مى توانى به تحصیل علم و دانش و انواع تفریحات سالم بپردازى، باور مى کند که زندگى دوران جنینى بیهوده و عبث نیست[۲]. [۳]
*****
پی نوشت:
[۱]. مؤمنون، آیه ۱۱۵.
[۲]. براى توضیح بیشتر به جلد ۱۴ تفسیر نمونه ذیل آیه ۱۱۵ سوره مؤمنون تحت عنوان «مرگ، نقطه پایان زندگى نیست» مراجعه کنید.
[۳]. سند گفتار حکیمانه: تنها منبع دیگرى که مرحوم خطیب در کتاب مصادر براى این گفتار حکمت آمیز ذکر کرده غررالحکم آمدى است که آن را با تفاوتى آورده است. سپس مى افزاید: در کلمات و خطبه هاى امام(علیه السلام) در این زمینه مطالب زیادى ذکر شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۱۵)