حکمت ۴۵۷ نهج البلاغه: اهلعلم و اهلدنیا، بهدنبال علم و دنیا
اهلعلم و اهلدنیا، بهدنبال علم و دنیا
دو کس هرگز سیر نمى شوند:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو گروه اشاره مى کند که هرگز سیر نمى شوند، مى فرماید: «دو شخصِ گرسنه اند که هرگز سیر نمى شوند: طالب علم و طالب دنیا»; (مَنْهُومَانِ لاَ یَشْبَعَانِ: طَالِبُ عِلْم وَ طَالِبُ دُنْیَا).
واژه «منهوم» از ماده «نَهَم» (بر وزن دهن) به معناى سیرى ناپذیر بودن و اشتهاى شدید به چیزى داشتن است. منهوم به معناى کسى است که این گونه شده است.
اما این که طالبان علم هرگز از طلب علم سیر نمى شوند به این دلیل است که اولاً علم، حد و مرزى ندارد و به فرموده قرآن: (وَ فَوْقَ کُلِّ ذى عِلْم عَلیمٌ).[۱]
و در جاى دیگر تمام معلومات انسان را در مقابل مجهولات، ناچیز مى شمارد و مى فرماید: (وَ ما أُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلیلاً).[۲]
و در مورد علم خداوند و حقایق جهان هستى مى فرماید: «(وَ لَوْ أَنَّ ما فِى الاَْرْضِ مِنْ شَجَرَه أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ یمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَهُ أَبْحُر ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ); و اگر همه درختان روى زمین قلم شود، و دریا براى آن مرکّب گردد، و هفت دریاچه به آن افزوده شود، این ها همه تمام مى شود ولى کلمات خدا پایان نمى گیرد; خداوند عزیز و حکیم است».[۳]
ثانیاً علم، نشاط آور است، روح را صیقل مى دهد و در واقع غذاى اصلى روح آدمى است و به همین دلیل طالبان علم هرگز از علم سیر نمى شوند بلکه هر مرحله اى را که طى کنند خواهان مرحله بالاترى هستند.
این سخن معروف است که بعضى از بزرگان در عین محرومیت مادى هنگامى که بعضى از مسائل پیچیده علمى را مى گشودند به قدرى لذت مى بردند که مى گفتند: «أینَ المُلوک وأبناءُ المُلوکِ من هذه اللذّه; کجا هستند پادشاهان و شاهزادگان که ببینند چنین لذتى از که ما مى بریم».
نیز در زمان هاى گذشته بسیارى از دانشمندان تن به مسافرت هاى طولانى مى دادند که بسیار مشکل آفرین بود تا محضر بعضى از اساتید را درک کنند و حتى گاه به یک روایت از روایات معصومین(علیهم السلام) برسند.
و اما طالبان دنیا نیز در عشق به دنیا و زرقوبرق و مواهب مادى آن آنقدر حرص و ولع دارند که با هیچ چیز سیر نمى شوند و به گفته شاعر:
هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه *** همچنان در بند اقلیمى دگر
مى دانیم که جغرافى دانان در گذشته تمام کره زمین را به هفت اقلیم تقسیم مى کردند و شاعر به این نکته اشاره مى کند که اگر همه زمین را به دنیاپرست بدهند باز هم سیر نمى شود و مایل است دست به کرات آسمانى دیگر بیندازد.
به همین دلیل در حدیث معروفى از امام کاظم(علیه السلام) آمده است: «مَثَلُ الدُّنْیا مَثَلُ ماءِ الْبَحْرِ، کُلَّما شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشانُ ازْدادَ عَطَشاً حتَّى یقْتُلَهُ; مَثَل دنیا، مَثَل آب دریاست که هرچه انسانِ تشنه از آن بنوشد، عطش او بیشتر مى شود، به حدّى که او را مى کشد».[۴]
این گونه افراد که هرگز از دنیا سیر نمى شوند گرفتار بلاهاى متعددى خواهند شد.
ازجمله گرفتار طول امل و آرزوهاى دور و دراز مى شوند و آخرت را به کلى فراموش مى کنند همان گونه که در حدیث معروف نبوى و علوى آمده است: «أَمَّا طُولُ الاَْمَلِ فَینْسِى الاْخِرَهَ».[۵]
اضافه بر این، آرامش روح و جسم را به کلى از دست مى دهند و اگر روزى بخشى از دنیایشان به خطر بیفتد به زمین و زمان بد مى گویند و گاه دست به خودکشى مى زنند.
علاوه بر همه این ها چون دنیا، دار مزاحمت است و هر کسى به بیش از حد نیاز خود برسد با خواسته هاى دیگران مزاحمت دارد، دشمنى و عداوت بسیارى را براى خود مى خرد. حسودان نیز این گونه افراد را راحت نمى گذارند و پیوسته در انتظار زوال نعمت آن ها هستند.
ولى آن ها که قانع اند و اهل کفاف و عفاف اند از همه این آثار سوء و مرگبار در امان اند.[۶]
*****
پی نوشت:
[۱]. یوسف، آیه ۷۶ .
[۲]. اسراء آیه ۸۵ .
[۳]. لقمان، آیه ۲۷.
[۴]. تحف العقول، ص ۳۹۶.
[۵]. کافى، ج ۲، ص ۳۳۵، ح ۳.
[۶]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در کتاب مصادر بعد از آن که این کلام نورانى را از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز نقل مى کند مى افزاید: کلینى نیز آن را در کتاب کافى از سلیم بن قیس هلالى نقل مى کند که امیر مؤمنان(علیه السلام) فرمود: از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) شنیدم که مى فرمود: «مَنْهُومَانِ لا یشْبَعَانِ طَالِبُ دُنْیا وَطَالِبُ عِلْم» و سپس آن را از صدوق به سندش از امام صادق(علیه السلام) نقل مى کند و ابن عبد ربه نیز آن را در عقد الفرید از ابن عباس ذکر کرده و روشن است که همه آن ها به ریشه وحى الهى باز مى گردد. (مصادر نهج البلاغه،ج ۴، ص ۳۱۳)
دیدگاهها