حکمت ۴۵۱ نهج البلاغه: ارتباط صحیح با دیگران

ارتباط صحیح با دیگران

چه بهتر محبت از دو سر باشد:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه درباره دو موضوع هشدار مى دهد، مى فرماید: «اظهار بى میلى به کسى که به تو علاقه مند است سبب کاستى بهره تو در دوستى او است و اظهار میل تو به کسى که به تو بى اعتناست سبب خوارى تو خواهد شد»; (زُهْدُکَ فِی رَاغِب فِیکَ نُقْصَانُ حَظٍّ، وَ رَغْبَتُکَ فِی زَاهِد فِیکَ ذُلُّ نَفْس).

این یک واقعیت مسلم است که اگر انسانى به ما اظهار محبت کند و ما به او بى اعتنایى کنیم خود را از دوستى و محبت و کمک هاى احتمالى او در مشکلات محروم ساخته ایم و به این ترتیب بهره کمى برده ایم.

انسان عاقل و هشیار کسى است که دست هاى افراد لایقى را که به عنوان دوستى به سوى او دراز مى شود بفشارد و روزبه روز بر دوستان خود بیفزاید چراکه مشکلات زندگى به قدرى زیاد است که انسان به تنهایى از عهده حل آن ها برنمى آید ولى اگر دوستان فراوانى داشته باشد آن ها مى توانند به حل مشکلات او کمک کنند و این جاست که در ضرب المثل گفته اند:

هزار دوست کم است و یک دشمن بسیار.

به عکس، هرگاه کسى به انسان بى اعتنا باشد و انسان به او اظهار تمایل کند خود را خوار و بى مقدار کرده است. ضرب المثلى در فارسى هست که مى گویند: براى کسى بمیر که براى تو تب کند. ولى آن کس که محبتى ندارد و دست دوستى دراز نمى کند و احساسى در او وجود ندارد، به سراغ او رفتن اشتباه و خطاست.
در حکمت دوازدهم نیز نکته اى شبیه همین نکته حکیمانه وجود داشت آن جا که مى فرمود: «أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الاِْخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ; عاجزترین مردم کسى است که نتواند براى خود دوستى انتخاب کند و از او عاجزتر کسى است که دوستانى را که به دست آورده است از دست بدهد».
امام صادق(علیه السلام) در حدیثى مى فرماید: «مَنْ أَکْرَمَکَ فَأَکْرِمْهُ وَ مَنِ اسْتَخَفَّ بِکَ فَأَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْهُ; کسى که تو را گرامى مى دارد گرامى اش بدار و کسى که تو را سبک مى سازد خود را از او دور ساز».[۱]
*****
نکته:
نقش دوستان در زندگى انسان:
زندگى انسان ـ همان گونه که بارها اشاره کرده ایم ـ زندگى پیچیده و مملو از مشکلاتى است که انسان به تنهایى از عهده حل آن ها برنمى آید و به همین دلیل انسان رو به زندگى اجتماعى کرده و همه جا گروه هایى از انسان ها با هم زندگى مى کنند و مشکلات را به کمک یکدیگر حل نمایند. ولى این مقدار نیز کافى نیست. هرکسى نیاز به دوستانى دارد که در مشکلات به یارى او بشتابند و این کمک متقابل سبب غلبه بر مشکلات خواهد شد.

به همین دلیل در اسلام برداشتن دوست تأکید شده است. در آغاز اسلام نیز مسلمانان علاوه بر آن که همه خود را برادر یکدیگر مى دانستند هرکدام با فرد یا افرادى عقد اخوت و پیمان برادرى بستند. این پیمان احترام فوق العاده اى دارد و احکامى در فقه بر آن مترتب مى شود. این گونه دوستان نه تنها در دنیا بلکه در آخرت نیز مى توانند سبب نجات انسان شوند و در صورتى که مؤمن صالحى باشند شفاعت کنند.

رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حدیثى مى فرماید: «استَکْثِروا مِنَ الإخوانِ فَإنَّ لِکُلِّ مؤمن شَفاعهً یومَ القیامهِ; تا مى توانید دوست براى خود انتخاب کنید زیرا هر مؤمنى روز قیامت شفاعتى دارد».[۲]

اضافه بر این، انسان هنگامى که در کنار دوستش مى نشیند یا با او درد دل مى کند احساس آرامش مى نماید همان گونه که در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیسْکُنُ إِلَى الْمُؤْمِنِ کَمَا یسْکُنُ الظَّمْ آنُ إِلَى الْمَاءِ الْبَارِدِ; شخص باایمان در کنار برادر مؤمنش آرامش پیدا مى کند آن گونه که تشنه در کنار آب خنک».[۳]

به علاوه دوستان آگاه، مشاور خوبى براى انسان جهت حل مشکلات خواهند بود همان گونه که در حدیث معروفى امام صادق(علیه السلام) مى فرمایند: «المُؤمنُ أخُ المؤمنِ وهُو عَینُه و مِرآتُه ودَلیلُه لا یَخونُه و لا یَخدَعُه ولا یَظلِمُه و لا یَکذِبُه و لا یَغتابُه; فرد باایمان، برادر فرد باایمان است به منزله چشم او و آینه او و راهنماى اوست هرگز به او خیانت نمى کند و نیرنگ نمى زند و ظلم و ستم روا نمى دارد و به او دروغ نمى گوید و غیبت او را نمى کند».[۴]

در حدیث دیگرى از امیرمؤمنان(علیه السلام) که مرحوم صدوق در کتاب امالى نقل کرده است مى خوانیم: «عَلَیکَ بِإِخْوَانِ الصِّدْقِ فَأَکْثِرْ مِنِ اکْتِسَابِهِمْ فَإِنَّهُمْ عُدَّهٌ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَ جُنَّهٌ عِنْدَ الْبَلاَءِ; تا مى توانى دوستان صادق و صمیمى انتخاب کن زیرا آن ها در حال آرامش کمک کار تواند و در مشکلات سپرى براى تو هستند».[۵]

درمورد جمله دوم حکمت مورد بحث نیز امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى فرماید: «لِیجْتَمِعْ فِى قَلْبِکَ الاِفْتِقَارُ إِلَى النَّاسِ وَ الاِسْتِغْنَاءُ عَنْهُمْ فَیکُونَ افْتِقَارُکَ إِلَیهِمْ فِى لِینِ کَلاَمِکَ وَ حُسْنِ بِشْرِکَ وَ یکُونَ اسْتِغْنَاؤُکَ عَنْهُمْ فِى نَزَاهَهِ عِرْضِکَ وَ بَقَاءِ عِزِّکَ;

باید در قلب تو، هم نیاز به مردم باشد و هم بى نیازى از آن ها اما نیاز به آن ها در سخنان نرم و روى گشاده باشد و بى نیازى از آن ها در این که آبرو و عزت خود را در برابر آن ها حفظ کنى (و هرگز دست نیازى که تو را خوار مى کند به سوى آن ها دراز نکنى)»[۶]. [۷]
*****
پی نوشت:
[۱]. بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۶۷.
[۲]. میزان الحکمه، ماده «اَلاَخ»، ح ۱۶۱ به نقل از کنزالعمال.
[۳]. کافى، ج ۲، ص ۲۴۷، ح ۱.
[۴]. عده الداعى، ص ۱۸۷.
[۵]. امالى صدوق، ص ۳۰۴.
[۶]. کافى، ج ۲، ص ۱۴۹، ح ۷.
[۷]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر این گفتار حکیمانه را به صورت کوتاه ترى از غررالحکم آمدى نقل مى کند که نشان مى دهد از منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه گرفته شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۹)