حکمت ۴۴۹ نهج البلاغه: کرامت نفس، مانع هواپرستی

کرامت نفس، مانع هواپرستی

تضاد شخصیت با شهوات سرکش:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکمت آمیز اشاره به تضادى مى کند که در میان شخصیت و شهوت پرستى وجود دارد، مى فرماید: «کسى که براى خود شخصیت قائل باشد شهواتش در برابرش خوار خواهند بود»; (مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیْهِ شَهَواتُهُ).

«شهوات» جمع «شهوت» به معناى خواسته دل است و معمولاً به مواردى گفته مى شود که معقول و پسندیده نیست و یا به تعبیر دیگر جنبه افراطى و ناپسند دارد.

بدیهى است کسى که مى خواهد شخصیتش در میان مردم و یا حتى براى خودش محفوظ بماند باید از بسیارى از خواسته هاى نفس صرف نظر کند و به تعبیر امام(علیه السلام) آن خواسته ها در نظرش خوار و بى ارزش باشد زیرا در میان این دو تضاد روشنى است. افراد هوى پرست که جز شکم و شهوت چیزى نمى فهمند در نظر عموم مردم افرادى پست و بى ارزش اند و به همین دلیل مطرود هستند.

بنابراین، عواقب سوء شهوت پرستى تنها مربوط به زندگى آخرت نیست در دنیا هم شهوت پرستان زندگى بدى دارند.

تعبیر به «هانت علیه شهواته» مفهومش این نیست که خواسته هاى شهوانى نفس او از بین مى رود بلکه در نظرش بى اهمیت مى شود تا آن جا که گویى وجود ندارد. امام(علیه السلام) در تعبیر دیگرى که در غررالحکم آمده است مى فرماید: «مَنْ کَرُمَتْ عَلَیهِ نَفْسُهُ لَمْ یهِنْهَا بِالْمَعْصِیهِ; کسى که براى خود شخصیت قائل است آن را با معصیت موهون نمى کند».[۱]
قرآن مجید در جاى جاى خود اشاره مستقیم یا غیر مستقیم به این حقیقت دارد. در داستان آدم(علیه السلام) مى خوانیم که توجه به یک خواسته نفس لباس بهشتى را از اندامش فرو ریخت او را از بهشت بیرون کرد. ولى یوسف(علیه السلام) با پا گذاشتن بر هواى نفس از بردگى به پادشاهى رسید.
*****
نکته:
عواقب شوم هواپرستى:
هوى پرستى و شهوت رانى نه تنها از شخصیت انسان در جامعه و حتى نزد خودش مى کاهد بلکه پیامدهاى سوء خطرناک ترى نیز دارد. ازجمله این که قرآن مجید کراراً هوى پرستى را مایه ضلالت مى شمرد. در سوره صاد آیه ۲۶ خطاب به داود پیامبر(علیه السلام) مى فرماید: «(وَلاَ تَتَّبِعِ الْهَوَى فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللهِ); و از هواى نفس پیروى مکن که تو را از راه خدا منحرف مى سازد». در سوره قصص آیه ۵۰ این گونه اشخاص را گمراه ترین مردم مى شمرد: «(وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًى مِّنَ اللهِ); و آیا گمراه تر از آن کس که پیروى هواى نفس خویش کرده و هیچ هدایت الهى را نپذیرفته، کسى پیدا مى شود؟!».
در حدیث معروفى که هم از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده و هم از امیرمؤمنان على(علیه السلام)، یکى از دو چیزى که پیامبر(صلى الله علیه وآله) براى امتش از آن مى ترسد پیروى از هواى نفس است چراکه انسان را از حق بازمى دارد: «أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَإِنَّهُ یصُدُّ عَنِ الْحَقِّ».[۲]
در حدیثى از امام جواد(علیه السلام) مى خوانیم: «رَاکِبُ الشَّهَوَاتِ لاَ تُسْتَقَالَ لَهُ عَثْرَهٌ; آن کس که بر مرکب شهوات سوار شود لغزش هایش قابل جبران نیست».[۳]
اصولاً هنگامى که پاى شهوت پرستى به میان آید حجابى بر عقل افتاده و حاکمیت عقل کنار مى رود و هنگامى که زمام امور انسان از عقل سلب شود و به دست شهوات بیفتد هرگونه بدبختى یا خطرى براى او فراهم شود جاى تعجب نیست.
در این زمینه آیات و روایات، فراوان است و این سخن را با سخنى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) که در غررالحکم آمده است پایان مى دهیم: «الْعَقْلُ صَاحِبُ جَیشِ الرَّحْمَنِ وَ الْهَوَى قَائِدُ جَیشِ الشَّیطَانِ وَ النَّفْسُ مُتَجَاذِبَهٌ بَینَهُمَا فَأَیهُمَا غَلَبَ کَانَتْ فِى حَیزِهِ; عقل داراى لشکر الهى است و هواى نفس فرمانده لشکر شیطان است و انسان در میان این دو قرار دارد هرکدام غالب شود انسان در اختیار او قرار مى گیرد».[۴]
همین معنا با عبارت شیواى دیگرى از آن حضرت نقل شده است، فرمود: «الْعَقْلُ وَ الشَّهْوَهُ ضِدَّانِ وَ مُؤَیدُ الْعَقْلِ الْعِلْمُ وَ مُزَینُ الشَّهْوَهِ الْهَوَى وَ النَّفْسُ مُتَنَازَعَهٌ بَینَهُمَا فَأَیهُمَا قَهَرَ کَانَتْ فِى جَانِبِهِ; عقل و شهوت ضد یکدیگرند. عقل را علم یارى مى کند و شهوت را هواى نفس زینت مى دهد و روح انسانى در میان این دو در کشمکش است هرکدام از این دو پیروز شود انسان در کنار آن قرار مى گیرد»[۵]. [۶]
*****
پی نوشت:
[۱]. غررالحکم، ح ۴۶۱۰.
[۲]. بحارالانوار، ج ۶۷، ص ۷۵، ح ۳.
[۳]. همان، ص ۷۸، ح ۱۱.
[۴]. غررالحکم، ح ۳۰۴.
[۵]. همان، ح ۴۴۸. در ذیل حکمت شماره ۲ نیز مطالبى در این زمینه داشتیم.
[۶]. سند گفتار حکیمانه: این گفتار حکمت آمیز در مجمع الامثال میدانى با تفاوتى آمده که نشان مى دهد آن را از منبعى غیر از نهج البلاغه گرفته است و ابن عبد ربه در عقد الفرید نیز آن را با تفاوتى آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج۴، ص ۳۰۸)