حکمت ۴۴۷ نهج البلاغه: لزوم دانستن احکام برای تجارت

لزوم دانستن احکام برای تجارت

هشدار به بازرگانان:

امام(علیه السلام) در این جا به تجار هشدار مى دهد که احکام فقه اسلامى را مخصوصاً در مسائل مربوط به ربا فرا گیرند تا گرفتار رباخوارى نشوند. مى فرماید: «کسى که بدون آگاهى (از احکام اسلام) به تجارت بپردازد در رباخوارى غوطهور مى شود»; (مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْه فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا).

«اتجر» و «تَجَرَ» هر دو به معناى تجارت کردن و خرید و فروش نمودن است. «ارتطم» از ماده «رطم» (بر وزن ختم) به معناى فرو رفتن در چیزى است که امکان بیرون آمدن از آن نیست و معمولاً تشبیه به گل ولاى عمیق و باتلاق مى کنند که وقتى کسى در آن بیفتد قادر به خروج نمى باشد. در لسان العرب، ارتطام را به معناى فرو رفتن در چیزى دانسته است که اگر هم کسى بتواند از آن بیرون بیاید با اندوه و غم سنگینى خواهد بود. روشن است که ورود در هر کارى بدون آگاهى از مسائل مربوط به آن، مشکل آفرین است به خصوص ورود در تجارت با عدم آگاهى از فقه اسلامى انسان را گرفتار معاملات حرام و اعمال نامشروع مى کند و دلیل آن این است که فقه اسلامى در امر تجارت و خرید و فروش دستورات دقیقى دارد که بخشى از مهمترین آن دستورات مربوط به رباست.

در فقه اسلامى دو نوع ربا داریم: یکى رباى معاملى و آن خرید و فروش جنسى در مقابل جنس مشابه آن با تفاضل است.

مثلاً خریدن یک تن گندم نامرغوب در مقابل نیم تن گندم مرغوب. این کار، ربا و حرام است. همچنین درمورد اشیاء دیگر.

در این که چه چیزهایى با یکدیگر همجنس مى باشند در میان فقها گفتگوهاى زیادى است تا آن جا که حتى گروهى کره و روغن را با شیر یک جنس مى دانند و خرید و فروش آن ها را با تفاضل، ربا مى شمارند و شرح این اجناس و بحث هاى مربوط به آن ها در کتب فقهى به صورت گسترده آمده است. نوع دوم، رباى قرضى است و آن این که انسان چیزى به دیگرى وام بدهد و در مقابل آن اضافه اى بگیرد و جالب این که این اضافه ممکن است ازقبیل همان جنس باشد مانند دادن یک میلیون پول نقد به کسى در برابر گرفتن یک میلیون و نیم، بعد از گذشتن یک سال، و یا از غیر آن جنس باشد و حتى اگر کسى چیزى را به دیگرى وام بدهد و بگوید براى پدرم فلان سوره قرآن را نیز بخوان، این را هم نوعى ربا مى دانند و یا خدمات دیگر که ارزشى دارد.

همان گونه که در حدیث معروفى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است که فرمود: «کُلُّ قَرض جَرّ منفعهً فهو وَجهٌ مِن وجوهِ الرِّبا; هر وامى که جذب منفعتى کند نوعى رباست».[۱]
یعنى هر شرطى که سودى را براى دهنده قرض به بار آورد ربا محسوب مى شود خواه مبلغ اضافى باشد یا انجام کارى و یا حتى شرط معامله به مثل که در برابر این وام بعداً وامى به او بپردازد. تمام این ها از اشکال رباست.

با توجه به پیچیدگى هایى که در مسأله ربا وجود دارد کسى که وارد میدان تجارت بشود و آگاهى از این مسائل نداشته باشد احتمال بسیار مى رود که گرفتار رباخوارى شود.

عده اى از شارحان نهج البلاغه پیچیدگى هاى حکمى مسأله ربا را نیز در این جا مطرح کرده اند که در رباى معاملى چه چیزهایى همجنس است و چه چیزهایى همجنس نیست که شبیه آن را در رباى قرضى و این که چه چیزهایى شرط اضافى محسوب مى شود و چه چیزهایى محسوب نمى شود مى توان تصور کرد.

ولى باید توجه داشت که اختلافات حکمى مشکلى ایجادنمى کند زیرا مجتهد بعد از تلاش و کوشش اگر گرفتار خطا بشود معذور است و امام(علیه السلام) در این زمینه هشدار نداده است بلکه نظر مبارک امام(علیه السلام) اشتباهى است که در تشخیص موضوع براى ناآگاهان پیدا مى شود و اگر در فراگرفتن مسائل مربوط به ربا و کسب هاى حلال و حرام کوتاهى کرده باشند مشکل بیشتر مى شود.

در تأیید این سخن در روایتى که ذیل گفتار حکیمانه مورد بحث در کتاب شریف کافى آمده است مى خوانیم که امیرمؤمنان(علیه السلام) مى فرمود: «لاَ یقْعُدَنَّ فِى السُّوقِ إِلاَّ مَنْ یعْقِلُ الشِّرَاءَ وَ الْبَیعَ; کسى در بازار ننشیند مگر این که احکام خرید و فروش را به خوبى بداند».[۲]

و در حدیث دیگرى که اصبغ بن نباته از آن حضرت نقل مى کند مى خوانیم که امیرمؤمنان(علیه السلام) بر منبر مى فرمود: «یا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَ اللَّهِ لَلرِّبَا فِى هَذِهِ الاُْمَّهِ أَخْفَى مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا شُوبُوا أَیمَانَکُمْ بِالصِّدْقِ التَّاجِرُ فَاجِرٌ وَ الْفَاجِرُ فِى النَّارِ إِلاَّ مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الْحَقَّ; اى جمعیت تجار! اول آگاهى بر مسائل سپس تجارت، و این سخن را سه بار تکرار نمود آنگاه فرمود: به خدا سوگند ربا در میان این امت پنهان تر است از جنبش مورچه بر سنگ سخت. ایمان خود را با حق بیامیزید. تاجر، فاجر است و فاجر در دوزخ است مگر کسى که حق بدهد و حق بستاند».[۳]
*****
نکته:

خطرات ربا:
مى دانیم در اسلام درباره تحریم ربا تأکید بسیار فراوانى شده تا آن جا که به رباخواران از سوى خدا اعلام جنگ شده است: «(فَإِنْ لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْب مِّنَ اللهِ وَرَسُولِهِ); اگر دست از رباخوارى برندارید خدا و پیامبرش به شما اعلام جنگ مى کنند».[۴]

آیات دیگرى در قرآن مجید از سرنوشت شوم رباخواران در روز قیامت و شامل آن ها شدن عذاب الهى در این دنیا نیز خبر مى دهد.

این حکم اسلامى بسیار حساب شده و حکیمانه است زیرا جامعه اى که رباخوارى در آن رایج گردد به زودى به دو گروه فقیر و ثروتمند تقسیم مى شود. ثروتمندانى که بدون کار کردن، هر روز آلاف و الوفى درآمد دارند و زحمت کشانى که هرچه زحمت مى کشند باید در جیب رباخواران بریزند.
مفاسد شدید رباخوارى را در دنیاى امروز با چشم مى بینیم تا آن جا که در عصر ما بحران هاى شدیدى در امور اقتصادى کشورهاى بزرگ دنیا پیدا شده که یکى از علل مهم آن همین مسأله رباخوارى است که حتى امروز که این بحث را مى نویسیم هنوز از تنگناى آن بحران ها خارج نشده اند و آینده روشنى در پیش ندارند.
از این گذشته، رباخوارى مسائل اخلاقى را درهم مى کوبد و سبب کینه شدید قشرهاى ضعیف جامعه از ثروتمندان رباخوار مى شود که گاه براثر تراکم کینه ها شورش هاى عظیمى جامعه را فرامى گیرد.
یکى از مشکلات دنیاى امروز بانک هاى رباخوار است که رباخوارى در تار و پود آن ها تنیده و هرچه مصلحان خیراندیش اسلامى مى کوشند که رباخوارى را از آن حذف کنند باز به صورت دیگرى ورود پیدا مى کند و کار به جایى مى رسد که همه جامعه را آلوده مى سازد. آن گونه که در حدیث نبوى آمده است: «یأْتِى عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لاَ یبْقَى أَحَدٌ إِلاَّ أَکَلَ الرِّبَا فَإِنْ لَمْ یأْکُلْهُ أَصَابَهُ مِنْ غُبَارِهِ; زمانى براى مردم فرا مى رسد که همه رباخوار مى شوند و اگر کسى رباخوار نباشد گرد و غبار ربا بر دامن او مى نشیند».[۵]
البته اگر قراردادى بین وام دهنده و وام گیرنده نباشد ولى وام گیرنده به عنوان یک کار اخلاقى و تشکر از دهنده وام به هنگام پس دادن وام، هدیه اى بر آن بیفزاید شرعاً اشکالى ندارد. مهم آن است که وام دهنده خود را طلبکار چیزى نداند و مطالبه سودى نکند; خواه کم باشد یا زیاد[۶]. [۷]
*****
پی نوشت:
[۱]. السنن الکبرى للبیهقى، ج ۵، ص ۳۵۰ .
[۲]. کافى، ج ۵، ص ۱۵۴، ح ۲۳.
[۳]. همان، ص ۱۵۰، ح ۱.
[۴]. بقره، آیه ۲۷۹.
[۵]. مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۳۳۳، ح ۱۸.
[۶]. براى توضیح بیشتر درباره ربا، خطرات ربا و مضرات آن مى توانید به کتاب بانکدارى اسلامى مراجعه کنید.
[۷]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم کلینى پیش از سید رضى این گفتار حکیمانه را در فروع کافى، کتاب المعیشه، فروع کافى مسنداً از امام صادق(علیه السلام) از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل مى کند همچنین صدوق با اضافه اى در من لایحضره الفقیه. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۷)