حکمت ۴۴۴ نهج البلاغه: آهسته و پیوسته

آهسته و پیوسته

بهترین روش براى کار کردن:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود به یک اصل اساسى در همه فعالیت هاى فردى و اجتماعى اشاره کرده، مى فرماید: «کار کم اما مستمر (و پرنشاط) از کار بسیار امّا ملالت آور (و زودگذر) بهتر است»; (قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیر مَملُول مِنْهُ).
این جمله حکیمانه در حکمت ۲۷۸ با تفاوت مختصرى گذشت و به نظر مى رسد همان گونه که مرحوم سید رضى در مقدمه نهج البلاغه اشاره کرده گاه براثر فاصله زمانى فراموش مى کرده که فلان جمله را قبلا آورده لذا آن را تکرار مى کرده است. ولى به هر حال به گفته شاعر: «هو المِسْکُ ما کرَّرتَهُ یتضوَّع; کلمات امام(علیه السلام) همچون مشک است هرقدر تکرار شود بوى عطر بیشترى مى دهد».

هدف امام(علیه السلام) از این گفتار حکیمانه این است که نباید همچون کسانى بود که وقتى مدح و فضیلت کارى را مى شنوند با شتاب به آن روى مى آورند و به صورتى خسته کننده آن را انجام مى دهند ولى چیزى نمى گذرد که از آن ملول شده رهایش مى سازند. چه بهتر که انسان کار سبک ترى را انتخاب کند و همواره پرنشاط آن را انجام دهد. این سخن، هم درمورد عبادات صادق است و هم درمورد مسائل اخلاقى و کمک هاى اجتماعى و فراگیرى علم و دانش و مانند آن.

بعضى هستند هنگامى که فضیلت عملى مانند تلاوت قرآن را مى شنوند شب و روز و وقت و بى وقت به تلاوت مى پردازند و خود را خسته و ملول مى کنند و آن را به زودى رها مى سازند.

یا در مسیر علم و دانش شروع به فراگیرى از این استاد و آن استاد و بحث با دوستان مختلف و مطالعه کتب تا نیمه شب و فراتر از آن مى کنند اما به زودى خسته مى شوند و گاه متنفر و بیزار، و براى همیشه آن را رها مى سازند و این خطرى است بزرگ براى پویندگان راه حق.

ولى عاقلان و هشیاران کار سبک تر و مستمر را بر چنین کارهاى پرفشار و ملالت خیزى ترجیح مى دهند.

اولى مانند رگبارى است که در زمین خشک و تشنه اى بریزد; موقتاً آن را سیراب مى کند ولى بعد از آن، آفتاب سوزان، گیاهانى را که با آن رگبار سر از زمین بیرون آورده اند مى خشکاند. دومى مانند باران هاى ملایم و یا آبیارى قطره اى در عصر ماست که دست پرورده خود را رهانمى کند و پیوسته آن درخت و گیاه را سیراب و سرسبز و خرم و باطراوت نگه مى دارد. اضافه بر این، کار پرفشار و کوتاه مدت هرگز براى انسان به صورت ملکه درنمى آید در حالى که کار کم فشار و مستمر تبدیل به ملکه اى مى شود که انسان همواره به راحتى آن را انجام مى دهد و از آن لذت مى برد. شاعر عرب مى گوید:

إنّى کثّرتُ علیهِ فى زیارتِه *** فَمَلّ و الشَّىءُ مَملولٌ إذا کَثُرا
وَ رابَنى أنّى لا أزالُ أرى *** فى طَرْفِه قصراً عنّى إذا نَظَرا

هنگامى که من زیاد به زیارت او (دوستم) مى روم خسته مى شود و هرچیزى که زیاد گردد خسته کننده است. و این امر مرا نگران ساخته که پیوسته هنگامى که مرا نگاه مى کند نگاهش کوتاه و بى رمق است. (گویى نمى خواهد مرا ببیند).[۱]
شاعر پارسى زبان نیز مى گوید:

رهرو آن نیست گهى تند و گهى خسته رود *** رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود

مرحوم سید رضى در کتاب المجازات النبویه حدیثى در این زمینه از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند: «إِنَّ هَذَا الدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلْ فِیهِ بِرِفْق وَ لاَ تُبَغِّضْ إِلَى نَفْسِکَ عِبَادَهَ اللَّهِ فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ لاَ أَرْضاً قَطَعَ وَ لاَ ظَهْراً أَبْقَى; این دین متین و استوار است. با رفق و مدارا در آن رفتار کن و عبادت خداوند را (براثر افراط و زیاده روى) منفور و مبغوض خود نساز زیرا کسى که افراط در سِیر مى کند نه به مقصد مى رسد و نه مرکب خود را سالم باقى مى گذارد».[۲]
در حدیث دیگرى که در کتاب شریف کافى آمده است مى خوانیم که امام سجاد(علیه السلام) مى فرماید: «إِنِّى لاَُحِبُّ أَنْ أُدَاوِمَ عَلَى الْعَمَلِ وَ إِنْ قَلَّ; من دوست دارم کارهاى نیک را ادامه دهم هر چند کم باشد».[۳]
اهمیت این موضوع به اندازه اى است که مرحوم کلینى در جلد دوم اصول کافى بابى تحت عنوان «استواء العمل و المداوه علیه» آورده و با سند معتبر این حدیث را از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده است: «إِذَا کَانَ الرَّجُلُ عَلَى عَمَل فَلْیدُمْ عَلَیهِ سَنَهً ثُمَّ یتَحَوَّلُ عَنْهُ إِنْ شَاءَ إِلَى غَیرِهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ لَیلَهَ الْقَدْرِ یکُونُ فِیهَا فِى عَامِهِ ذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یکُونَ; هنگامى که کسى کار نیکى انجام مى دهد حداقل یک سال آن را ادامه دهد سپس اگر مایل بود کار نیک دیگرى به جاى آن انتخاب کند و این به دلیل آن است که شب قدر در آن یک سال خواهد بود و این چیزى است که خداوند مى خواهد انجام شود. (اشاره به این که خداوند مى خواهد اعمال نیک مصادف با شب قدر شود تا ارزش آن بسیار فزونى یابد)»[۴]. [۵]
*****
پی نوشت:
[۱]. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۲۰، ص ۹۴.
[۲]. المجازات النبویه، ص ۲۴۴; بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۲۱۸، ح ۲۳.
[۳]. کافى، ج ۲، ص ۸۳، ح ۴.
[۴]. همان، ص ۸۲، ح ۱.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب مى گوید: این جمله با اضافه اى در امالى ابوطالب یحیى بن الحسین الحسنى (متوفاى ۴۲۵) آمده است و از عبارت او استفاده مى شود که امام(علیه السلام) این جمله را در لابه لاى خطبه اى بیان فرموده است. سپس مى افزاید: نویسنده روض الاخیار نیز آن را در کتاب خود آورده است. (مصادر نهج البلاغه،ج ۴، ص۳۰۶)