حکمت ۴۳۴ نهج البلاغه: آزمودن افراد برای شناخت بهتر

آزمودن افراد برای شناخت بهتر

نخست او را بیازماى:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه بسیار کوتاه و پرمعنا به یک اصل مهم اجتماعى اشاره کرده، مى فرماید: به ظاهر اشخاص قناعت نکنید، آن ها را بیازمایید و اى بسا با آزمودن، آن ها را دشمن بدارید و در یک عبارت کوتاه: «آزمایش کن تا دشمنش دارى»; (أُخْبُرْ تَقْلهِ).

«اخْبُرْ» از ماده «خُبر» (بر وزن قفل) به معناى آزمایش کردن است. «تقله» از ماده «قِلى» (بر وزن صدا) به معناى بغض است. این ماده، هم به صورت ناقص یایى آمده و هم ناقص واوى. در صورت اول به معناى بغض و عداوت و در صورت دوم به معناى طرد کردن است و در واقع هر دو به یک معنا بازمى گردد زیرا لازمه عداوت طرد کردن مى باشد. این درمورد جوامع آلوده یا گروه هاى خاص اجتماعى که افراد منحرف در آن کم نیستند صادق است والا نتیجه آزمایش، همیشه دشمن داشتن افراد مورد آزمون نخواهد بود.

ممکن است اشاره به عصر خود حضرت نیز بوده باشد که افراد منافق و چند چهره در آن عصر فراوان بودند; گروهى خودفروخته به معاویه و گروهى در بند مال و منال، از هیچ کارى ابا نداشتند هر چند براى فریفتن مردم ظاهر خود را مى آراستند ولى به هنگامى که در کوره امتحان قرار مى گرفتند بسان سیاه سیم زراندود، خلاف آن به درمى آمدند که خلق مى پنداشتند.

سیاه سیم زراندود چون به کوره برند *** خلاف آن به درآید که خلق پندارند

بسیارى از شارحان نهج البلاغه گفته اند که هاء در «تَقْلِه» هاء سکت است و در واقع بیان کننده کسره لام است که قبل از آن قرار گرفته ولى دلیلى بر این ادعا اقامه نکرده اند.

در حالى که بعضى دیگر آن را ضمیر دانسته و اعراب براى هاء گذاشته اند (در حالى که هاء سکت، ساکن است) و در واقع اشاره به ضمیر محذوفى است که در کلمه «اخبُر» وجود دارد و مفهوم کلام این مى شود: او را آزمایش کن تا دشمنش دارى. همان گونه که در ذکر مصادر این گفتار حکیمانه اشاره کردیم همین معنا از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) با تفاوتى نقل شده است: «وجَدتُ النّاسَ اُخبُر تقلِهِ».[۱]

و از امام صادق(علیه السلام) نیز به صورت دیگرى نقل شده است: فرمود: «خَالِطِ النَّاسَ تَخْبُرْهُمْ وَمَتَى تَخْبُرْهُمْ تَقْلِهِمْ; با مردم معاشرت کن و آن ها را بیازما و هنگامى که بیازمایى (اى بسا گروهى را) دشمن مى دارى».[۲]

قابل توجه این که مرحوم سید رضى براى تأیید صدور این گفتار حکیمانه از على(علیه السلام) بعد از آنى که اشاره مى کند بعضى از مردم آن را از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل کرده اند مى گوید: «آنچه تأیید مى کند این کلام از امیرمؤمنان(علیه السلام) باشد چیزى است که ثعلب از ابن الاعرابى نقل کرده که مأمون گفته است: اگر نبود که على(علیه السلام) فرمود: اخبر تقله. من مى گفتم: اقله تخبر; دشمنش بدار تا او را بیازمایى»; (قال الرضیّ: ومِنَ النّاسِ مَن یَروی هذا للرَّسولِ(صلى الله علیه وآله) ومِمّا یُقَوّی أنَّهُ من کلام أمیرالمؤمنین(علیه السلام) ما حکاه ثَعلَبُ عنِ ابْنِ الأعرابیّ: قال المأمونُ: لولا أنّ علیّاً قال: «أخبُر تقلِه» لقُلتُ: اقْلِهِ تَخْبُرْ).

همین معنا (سخن مأمون) از ابوحیان توحیدى در البصائر و الذخائر و ابونعیم در حلیه الاولیاء نقل شده است. منظور مأمون این بوده که براى آزمودن مردم باید از آن ها فاصله گرفت و حتى اظهار تنفر و بیزارى کرد اگر عکس العمل شدیدى نشان دادند معلوم مى شود لایق دوستى نیستند و اگر مدارا کردند افرادى صبور و شایسته دوستى مى باشند.

البته جاى تردید نیست که کلام امام(علیه السلام) بر کلام مأمون برترى دارد. کلام امام(علیه السلام) ناظر به یک مسأله اجتماعى است و کلام مأمون در واقع یک مسأله سیاسى است و منظورش این است: باید به همه کس با بدبینى نگاه کرد تا عیوبشان آشکار شود زیرا با خوش بینى، عیوب افراد آشکار نمى گردد و سیاست مداران غالباً اصل را درباره اشخاص و حوادث بر سوءظن و بدبینى مى گذارند.
*****
نکته:
آزمودن قبل از دوستى:
بى شک یکى از نیازهاى انسان در زندگى، داشتن دوستان موافق و همراه است که در برابر انبوه مشکلات به او کمک کنند، در مصائب مایه تسلى خاطر او گردند و در حضور و غیاب مدافع او باشند زیرا انسانِ تنها در برابر این حوادث زانو مى زند.
ولى در انتخاب دوست هرگز نباید عجله کرد بلکه باید نخست او را آزمود، اگر از آزمایش ها پیروز درآمد او را به دوستى برگزید. امیرمؤمنان على(علیه السلام) طبق حدیثى که در غررالحکم آمده، مى فرماید: «لا تَثِق بالصَّدیقِ قَبلَ الخِبْرهِ; به دوستت پیش از آزمودنش اعتماد نکن».[۳]
به خصوص اگر زمان، زمان پرفسادى باشد، که در آن هنگام باید دقت بیشترى در انتخاب دوستان کرد. امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «إِذَا کَانَ الزَّمَانُ زَمَانَ جَوْر وَ أَهْلُهُ أَهْلَ غَدَر فَالطُّمَأْنِینَهُ إِلَى کُلِّ أَحَد عَجْزٌ; هرگاه زمان، زمان ظلم (و فساد) باشد و اهل آن زمان پیمان شکن باشند اطمینان به هر کسى کردن نشانه عجز و ناتوانى است».[۴]
در احادیث اسلامى مواد این آزمون نیز تعیین شده است. ازجمله این که امام صادق(علیه السلام) مى فرماید: «یمْتَحَنُ الصَّدِیقُ بِثَلاَثِ خِصَال فَإِنْ کَانَ مُؤَاتِیاً فَهُوَ الصَّدِیقُ الْمُصَافِى وَإِلاَّ کَانَ صَدِیقَ رَخَاء لاَ صَدِیقَ شِدَّه تَبْتَغِى مِنْهُ مَالاً أَوْ تَأْمَنُهُ عَلَى مَال أَوْ تُشَارِکُهُ فِى مَکْرُوه; دوست را با سه چیز مى توان امتحان کرد هرگاه حق این سه چیز را ادا کند او دوست خالص است والا دوست حال آرامش است نه دوست حال شدت: از او مالى بطلب یا مالى در اختیار او قرار بده یا در کارى که مورد میل او نیست با او شریک شو».[۵]
در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «لاَ تَسُمِ الرَّجُلَ صَدِیقاً سِمَهً مَعْرُوفَهً حَتَّى تَخْتَبِرَهُ بِثَلاَث تُغْضِبُهُ فَتَنْظُرُ غَضَبَهُ یخْرِجُهُ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ وَ عِنْدَ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ حَتَّى تُسَافِرَ مَعَهُ; نام دوست به صورت کامل بر کسى نگذار مگر این که او را به سه چیز بیازمایى: به هنگام غضب ببینى آیا او از مسیر حق به سوى باطل خارج مى شود؟ و در برابر درهم و دینار (آیا امتحان خوبى مى دهد؟) و دیگر این که با او مسافرت کنى (چراکه در سفر باطن افراد بهتر آشکار مى شود)»[۶]. [۷]
*****
پی نوشت:
[۱]. ابوحیان توحیدى در البصائر و الذخائر و ابونعیم در حلیه الاولیاء (طبق نقل مرحوم خطیب در مصادر، ج ۴، ص ۳۰۳).
[۲]. کافى، ج ۸، ص ۱۷۶، ح ۱۹۶.
[۳]. غررالحکم، ح ۹۴۹۸.
[۴]. بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۲۳۹، ح ۱۰۸.
[۵]. همان، ص ۲۳۵، ح ۱۰۷.
[۶]. همان، ج ۷۱، ص ۱۸۰، ح ۲۸.
[۷]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب مى گوید: در کتاب غرر الخصائص الواضحه (تألیف وطواط، از علماى قرن ششم) این گفتار حکیمانه از امیرمؤمنان على(علیه السلام) آمده است. این مضمون، هم از امیرمؤمنان على(علیه السلام) نقل شده و هم از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و شبیه آن نیز از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۳)