حکمت ۴۳۳ نهج البلاغه: توجه به زودگذری لذتها

توجه به زودگذری لذتها

لذات زودگذر و تبعات بسیار:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به نکته قابل توجهى درباره گناهان اشاره کرده، مى فرماید: «به یاد داشته باشید که لذات (معاصى به سرعت) پایان مى گیرد و تبعات و آثار سوء آن باقى مى ماند»; (اذْکُرُوا انْقِطَاعَ اللَّذَّاتِ، وَ بَقَاءَ التَّبِعَاتِ).

این یک واقعیت است که معاصى و گناهان لذت بخش، لذاتى ناپایدار و زودگذر دارند;

یک فرد شراب خوار چقدر از آنچه مى نوشد لذت مى برد و یا زناکار لذتش از این گناه چقدر زمان مى برد؟ و این در حالى است که آثار گناه و تبعات آن بسیار طولانى و پایدار است.

اما تبعات اخروى آن تا دامنه قیامت و در عرصه قیامت باقى و برقرار است و حتى تبعات و آثار سوء دنیوى آن نیز غالباً طولانى است; شراب خوار، به خصوص با تکرار این گناه، انواع بیمارى ها را براى خود خریدارى مى کند.

افرادى را مى بینیم که چند صباحى با استعمال مواد مخدر چنان خود را اسیر و ذلیل مى کنند که این ذلت و اسارت تا آخر عمر بى ثمرشان از آن ها دست بردار نیست.

شخص ظالمى ممکن است در یک لحظه مرتکب قتلى شود و لذت انتقام از مخالف خود را بچشد اما ناراحتى وجدان، یک عمر باقى است اضافه بر این گاه زندان طویل المدتى به سبب آن دامنگیرش مى شود و عذاب الهى کشتن مؤمنان بى گناه طبق صریح قرآن مجید، خلود در جهنم و عذاب جاویدان است.[۱]

بنابراین هرکس در لحظه فراهم شدن اسباب گناه باید مراقب این نکته باشد که لذاتش بسیار زودگذر و آثار سوئش بسیار درازمدت است.

اضافه بر همه این ها آن گونه که از آیات و روایات اسلامى برمى آید یکى از آثار گناهان، سلب نعمت ها و مواهب الهى است که گاه زمان هاى بسیار طولانى این محرومیت ادامه مى یابد.

همان گونه که در خطبه ۱۷۸ مى خوانیم: «ایمُ اللَّهِ مَا کَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِى غَضِّ نِعْمَه مِنْ عَیش فَزَالَ عَنْهُمْ إِلاَّ بِذُنُوب اجْتَرَحُوهَا; به خدا سوگند هرگز ملتى که در ناز و نعمت مى زیستند نعمتشان زوال نیافت مگر براثر گناهانى که مرتکب شدند. اضافه بر این ها بسیار مى شود که براثر یک گناه لذت بخش زودگذر، ننگ و عارى بر دامان انسان مى نشیند که بعد از مرگ نیز مردم او را به زشتى یاد مى کنند».

در اشعارى که در دیوان منسوب به امیرمؤمنان على(علیه السلام) آمده است چنین مى خوانیم:

تَفْنَى اللَّذَاذَهُ مِمَّنْ نَالَ شَهْوَتَها *** مِنَ الْحَرَامِ وَ یبْقَى الاِْثْمُ وَ الْعَارُ
تَبْقَى عَوَاقِبُ سُوء فِى مَغَبَّتِهَا *** لا خَیرَ فِى لَذَّه مِنْ بَعْدِهَا النَّار

کسانى که به شهوت هاى نفسانى مى رسند لذاتش به زودى پایان مى گیرد لذاتى که از حرام حاصل شده ولى گناه و ننگ آن باقى مى ماند.

آرى عواقب سوء آن در پایان، مى ماند و هیچ خیرى در لذتى که بعد از آن آتش دوزخ باشد نیست.[۲]

در دعاى ۳۱ صحیفه سجادیه (فى ذکر التوبه وطلبها) امام(علیه السلام) به پیشگاه خدا عرضه مى دارد: (من توبه مى کنم) از گناهانى که لذاتش پایان یافته و تبعاتش پیوسته دامنگیر من است; «مِنْ ذُنُوب أَدْبَرَتْ لَذَّاتُهَا فَذَهَبَتْ، وَ أَقَامَتْ تَبِعَاتُهَا فَلَزِمَتْ». شاعر عرب نیز در این زمینه مى گوید:

ما کان ذاک العَیشُ إلاّ سَکْرَهً *** رَحَلَت لَذائذُها و حَلّ خُمارُها

آن زندگى (دنیوى آلوده به گناه) چیزى جز همچون مستى از شراب نبود که لذتش پایان گرفت و خمارى آن باقى ماند.[۳]
در ضمن باید توجه داشت که منظور امام(علیه السلام) لذات معقول و مشروع نیست چراکه در بعضى از روایات تصریح شده که بخشى از ساعات شبانه روز را براى لذت مشروع و معقول بگذارید تا به شما براى انجام وظایف اصلى کمک کند، بلکه منظور، لذات نامشروع و نامعقول است به قرینه «وبَقاء التَّبعات» یعنى باقى ماندن آثار سوء و عقوبت هاى آنها.

روایتى که در غرر آمده است نیز این معنا را تأیید مى کند; فرمود: «اذکُروا عِندَ المَعاصِى ذَهابَ اللذّاتِ وبَقاءَ التَّبَعاتِ».[۴]
شاهد دیگر باز هم حدیثى است که از امام(علیه السلام) در غررالحکم نقل شده است، فرمود: «إنّ مَن فارَق التّقوى أغرى باللّذّاتِ والشّهَوات ووقَع فى تَیهِ السَّیِّئاتِ وَلَزِمَه کبیرُ التَّبَعاتِ; کسى که از تقوا دورى گزیند تشویق به لذات و شهوات سرکش مى شود و در بیابان گناهان سرگردان خواهد شد و آثار شوم بزرگ آن دامانش را خواهد گرفت»[۵]. [۶]
*****
پی نوشت:
[۱]. نساء، آیه ۹۳.
[۲]. دیوان امام على(علیه السلام)، ص ۲۰۴.
[۳]. شرح نهج البلاغه علامه شوشترى، ج ۱۴، ص ۵۴۰.
[۴]. غررالحکم، ح ۳۵۱۷.
[۵]. همان، ح ۶۰۱۴.
[۶]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم آمدى در غررالحکم این جمله را با دو تفاوت نقل کرده است: «اذکروا عند المعاصى ذهاب اللذات و بقاء التبعات» و این تفاوت نشان مى دهد که از منبع دیگرى آن را دریافت داشته است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۲)