حکمت ۴۳۰ نهج البلاغه: تلاش بیهوده برای دنیا

تلاش بیهوده برای دنیا

زیانکارترین انسانها:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه کسى را که از همه بیشتر در معامله زندگى دنیا گرفتار خسران مى شود و سعى و تلاش او به جایى نمى رسد معرفى کرده، مى فرماید: «زیانکارترین مردم در دادوستد و ناامیدترین آن ها در تلاش و سعى، کسى است که بدن خود را براى رسیدن به آرزوهاى درازش فرسوده کرده ولى مقدرات، او را براى رسیدن به خواسته هایش یارى ننموده است; با حسرت از دنیا بیرون رفته و با گناهانش در سراى آخرت گام نهاده است»; (إِنَّ أَخْسَرَ النَّاسِ صَفْقَهً وَ أَخْیَبَهُمْ سَعْیاً رَجُلٌ أَخْلَقَ بَدَنَهُ فِی طَلَبِ مَالِهِ[۱]، وَ لَمْ تُسَاعِدْهُ الْمَقَادِیرُ عَلَى إِرَادَتِهِ، فَخَرَجَ مِنَ الدُّنْیَا بِحَسْرَتِهِ، وَ قَدِمَ عَلَى الاْخِرَهِ بِتَبِعَتِهِ).

«صفقه» در اصل به معناى زدن دست به دست به هنگام معامله است (خریدار و فروشنده به عنوان انجام معامله دستشان را به دست یکدیگر مى زنند) و تصفیق به معناى کف زدن نیز آمده است و سپس این واژه به معناى معامله و دادوستد استعمال مى شود.

«اخلق» از ماده «خلوق» به معناى کهنگى است.
«تبعه» به معناى پیامدهاى نامطلوب است.

حاصل کلام امام(علیه السلام) این است که گروهى از انسان ها را به معامله گرانى تشبیه مى کند که در این دنیا تمام نیروهاى خود را براى رسیدن به آمال و آرزوها به کار مى گیرند و در عین حال، مقدرات به آن ها اجازه رسیدن به مقصود را نمى دهد و هنگامى که از دنیا خارج مى شوند چیزى نیندوخته اند در حالى که تمام نیروهاى خود را از دست داده اند و با دست خالى و کوشش هاى بیهوده وارد عرصه محشر مى شوند; کفه حسنات آن ها بسیار سبک و کفه سیئاتشان سنگین است.

چراکه براى رسیدن به آمال و آرزوها علاوه بر هدر دادن نیروهاى خدادادى، سیئاتى در نامه اعمال خود ثبت کرده  و بار سنگینى بر دوش خود نهاده اند.

اگر تنها نیروهاى خود را از دست داده بودند و گناهى مرتکب نمى شدند حسرت آن ها کمتر بود اما شدیدترین حسرت ها به فرموده امام(علیه السلام) حسرت گروهى است که زبان حالشان این است:

سرمایه ز کف رفت و تجارت ننمودیم *** جز حسرت و اندوه متاعى نخریدیم

قرآن مجید نیز به این حقیقت اشارات گویایى دارد ازجمله در آیه ۱۶۷ سوره بقره مى خوانیم: «(کَذَلِکَ یُرِیهِمُ اللهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَات عَلَیْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِینَ مِنَ النَّارِ); خداوند این گونه است که اعمال آن ها را به صورت مایه حسرت به آنان نشان مى دهد; و هرگز از آتش (دوزخ) خارج نخواهند شد!».

در سوره والعصر نیز تصریح شده که همه انسان ها در خسران و زیان اند جز گروهى که برنامه مشتمل بر چهار ماده دارند: ایمان، عمل صالح، دعوت به سوى حق و دعوت به استقامت (در برابر عوامل گناه، مشکلات اطاعت و مصائب): (وَالْعَصْرِ * إِنَّ الاِْنسَانَ لَفِى خُسْر * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ).

در غررالحکم نیز همین معنا به صورت فشرده ترى از امام امیرمؤمنان(علیه السلام) نقل شده است: «أخْسَرُ النّاسِ مَن رَضِى بالدُّنْیا عِوَضاً عن الآخِرَهِ; زیان کارترین مردم کسى است که دنیا را به جاى آخرت بپذیرد. (و براى رسیدن به آن هیچ قید و شرطى قائل نباشد)».[۲]

در آیه ۱۴ سوره حدید آمده است: «(وَلَکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْکُمُ الاَْمَانِىُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللهِ وَغَرَّکُمْ بِاللهِ الْغَرُورُ); ولى شما خود را به هلاکت افکندید و انتظار (هاى بیهوده) کشیدید، و (در همه چیز) شکّ و تردید داشتید، و آرزوهاى دور و دراز، شما را فریب داد تا فرمان (مرگ از سوى) خدا فرارسید، و شیطان فریب کار شما را در برابر (اوامر) خداوند فریب داد!».

جمله «لَمْ تُسَاعِدْهُ الْمَقَادِیرُ» اشاره به این است که تقدیرات با گروهى همراه مى شود و آن ها به خواسته دل و هوس هاى خود مى رسند و دست خالى از دنیا مى روند. گرچه این ها نیز زیان کارند ولى از آن ها زیان کارتر کسانى هستند که به آن خواسته ها نیز نمى رسند.

این سخن را با کلامى عبرت انگیز از مرحوم شیخ مفید در کتاب جَمَل پایان مى دهیم.

او از حسن بصرى[۳] چنین نقل مى کند که طلحه از یکى از مزارع بسیار وسیع و مهم که عثمان به او بخشیده بود خارج مى شد مزرعه اى که گاه هنگام رفتن به آن جا هزار سوار او را همراهى مى کردند سپس همراه او از مزرعه بازمى گشتند و این وضع همچنان ادامه یافت تا او در قتل عثمان شرکت کرد. هنگامى که جنگ جمل فرارسید براى جنگیدن به وسط میدان آمد در حالى که زره محکمى پوشیده بود تا او را از تیرهاى دشمن حفظ کند. ناگهان تیرى آمد و بر بدن او نشست و مقدرات الهى واقع شد.

در آن حال مى گفت: تاکنون به خاک افتادن کسى را ندیدم که از من بدبخت تر باشد. و این در حالى بود که سال ها همراه پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) جهاد کرده و از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) حمایت نموده بود.

سرانجام این افتخارات را از دست داد. حسن بصرى مى افزاید: من قبر او را دیدم که عابران آن را آلوده کرده بودند. اما زبیر; او نیز هنگامى که پشیمان شد و از جنگ جمل کناره گیرى کرد به سراغ یکى از قبایل عرب آمد و گفت: مرا پناه بدهید.

به او گفتند: اى زبیر! تو قبلا به دیگران پناه دادى و نیاز به پناه نداشتى. از چه چیز مى ترسى؟ به خدا سوگند پسرت باعث این ترس تو شده است.

در این هنگام ابن جرموز به سراغ او رفت و او را به قتل رساند. و به خدا سوگند هرگز کسى را ضایع تر از او ندیدم. قبر او در سرزمین وادى السباع، محلى است که شغالان آن را آلوده مى کنند.

سپس مى افزاید: «وَلَمّا خَرَجا لَم یُدْرِکا ما طَلَبا ولَم یَرجِعا إلى ما تَرَکا; آرى، این دو نفر از دنیا رفتند و به آنچه مى خواستند، نرسیدند (و آنچه را از دست دادند نیز دوباره به دست نیاوردند)»[۴]. [۵]
*****
پی نوشت:
[۱]. در بسیارى از نسخ به جاى «ماله»، «آماله» آمده است که تعبیر صحیح ترى به نظر مى رسد زیرا دنیاپرستان تمام تلاش خود را تنها براى رسیدن به مال نمى کنند بلکه براى رسیدن به مقام یا بهره مند شدن از عیشونوش و شهوترانى نیز تلاش فراوان دارند.
[۲]. غررالحکم، ح ۲۴۷۲.
[۳]. معروف این است که حسن بصرى در جنگ جمل حضور نداشت و حتى در بعضى از روایات آمده است که او بعداً سخت از این مسأله پشیمان شد (بحارالانوار، ج ۱، ص ۷۸) و آنچه در روایت مورد بحث از حسن نقل شده ظاهراً با واسطه بوده است همان گونه که روایات دیگرى از او درباره جنگ جمل با تصریح به واسطه نقل شده است. (بحارالانوار، ج ۳۲، ص ۳۲۷، ح ۳۱۳).
[۴]. جمل، ص ۳۸۴ و ۳۸۵.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در این جا تنها مدرک دیگرى که به آن اشاره کرده غررالحکم است که با تفاوت نسبتاً مختصرى این گفتار حکیمانه را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۱۰)