حکمت ۴۲۷ نهج البلاغه: نکوهش درخواست از کافران

نکوهش درخواست از کافران

مشکل خود را با خدا بگو:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه در واقع به مؤمنان توصیه مى کند که مشکلات و گرفتارى هاى خود را تنها با برادران مؤمن خود در میان نهند نه با دشمنان و کافران. مى فرماید: «کسى که مشکل و نیاز خود را نزد مؤمنى بازگو کند گویا نزد خدا بازگو کرده و کسى که آن را نزد کافرى بازگو کند گویى از خدا شکایت کرده است»; (مَنْ شَکَا الْحَاجَهَ إِلَى مُؤْمِن، فَکَأَنَّهُ شَکَاهَا إِلَى اللّهِ; وَ مَنْ شَکَاهَا إِلَى کَافِر، فَکَأَنَّمَا شَکَااللّهَ).

تفاوت «شَکَاهَا إِلَى اللَّهِ» و «شَکَاهَا اللَّهَ» در این است که در اولى انسان، گرفتارى خود را در پیشگاه خدا شرح مى دهد و از او تقاضاى حل مشکل مى کند که امرى است بسیار پسندیده ولى در دومى از خداوند شکایت و گله مى کند که چرا چنین نکرد و چنان نکرد، و این امرى است بسیار زشت و ناپسند که انسان از پروردگارى که این همه نعمت براى او آفریده است شکایت کند. روشن است کسى که نزد برادر ایمانى خود مى رود و از گرفتارى ها و مشکلات خویش سخن مى گوید هرگز تعبیراتى را که دلیل بر ناشکرى و ناسپاسى باشد به کار نمى برد بلکه هدفش این است که با طرح مشکل خود از آن برادر کمک بطلبد و پناه بردن برادران ایمانى به یکدیگر در مشکلات، کار خلافى نیست بلکه مفهوم تعاون و همکارى همین است که هر کس در مشکلات به یارى دیگرى برخیزد. امروز این برادر از آن برادر کمک مى طلبد، فردا به عکس.

البته بازگو کردن گرفتارى ها و مشکلات ممکن است براى کمک طلبیدن نباشد بلکه به عنوان درددل براى کسب آرامش باشد اما تعبیر به «حاجه» نشان مى دهد که منظور امام(علیه السلام) بازگو کردن براى حل مشکل است.

در داستان یعقوب و یوسف(علیهما السلام) مى خوانیم که یعقوب(علیه السلام) به فرزندانش گفت: «(قَالَ إِنَّمَا أَشْکُو بَثِّى وَحُزْنِى إِلَى اللهِ); گفت: «من غم و اندوهم را تنها به خدا مى گویم (و شکایت نزد او مى برم)!».[۱] این آیه شریفه نشان مى دهد که واژه «شکایت» در ادبیات عرب به معناى ابراز ناراحتى و گله نیست و هرگز یعقوب(علیه السلام) در برابر خداوند گله نکرد بلکه مشکلات و گرفتارى هاى خود را بازگو نمود و لذا به دنبال آن مى گوید: من از خدا چیزهایى مى دانم که شما نمى دانید (وَأَعْلَمُ مِنَ اللهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ). به همین دلیل خداوند دعاى او را مستجاب کرد و طولى نکشید که حاجت او را برآورد و دوران فراق او پایان یافت.

ولى اگر انسان مؤمنى نزد دشمنان اسلام حاجت خود را بازگو کند و یا درددل نماید قطعاً کلمات دیگرى را به کار مى برد که خوشایند نیست و از این گذشته دشمن را خوشحال مى کند و اى بسا دشمن سنگدل لب به ملامت او بگشاید و مشکلات را ناشى از مسلمان بودن او بداند. به همین دلیل امام(علیه السلام) مى فرماید: چنین کسى گویا شکایت خدا را نزد آن فرد بى ایمان کرده است.

در تأیید این گفتار حکیمانه در حکمت ۶۶ آمده است: «فَوْتُ الْحَاجَهِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَیرِ أَهْلِهَا; از دست رفتن حاجت، بهتر از طلب کردن آن از نامردان است».

مرحوم کلینى در روضه کافى در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) چنین نقل مى کند که به بعضى از شیعیانش فرمود: «إِذَا نَزَلَتْ بِکَ نَازِلَهٌ فَلاَ تَشْکُهَا إِلَى أَحَد مِنْ أَهْلِ الْخِلاَفِ وَ لَکِنِ اذْکُرْهَا لِبَعْضِ إِخْوَانِکَ فَإِنَّکَ لَنْ تُعْدَمَ خَصْلَهً مِنْ أَرْبَعِ خِصَال إِمَّا کِفَایهً بِمَال وَ إِمَّا مَعُونَهً بِجَاه أَوْ دَعْوَهً فَتُسْتَجَابُ أَوْ مَشُورَهً بِرَأْى; هنگامى که مشکلى براى تو پیش مى آید نزد هیچ یک از مخالفان بازگو مکن بلکه نزد بعضى از برادران دینى ات بازگو کن زیرا یکى از چهار چیز عاید تو مى شود: یا با مال خویش تو را کمک مى کند یا از موقعیت خویش به نفع تو استفاده مى نماید یا دعایى در حق تو کرده و مستجاب مى شود و یا مشورت مفیدى در اختیار تو مى گذارد»[۲]. [۳]

*****
پی نوشت:
[۱]. یوسف، آیه ۸۶ .
[۲]. کافى، ج ۸، ص ۱۷۰، ح ۱۹۲.
[۳]. سند گفتار حکیمانه: تنها موردى که مرحوم خطیب در مصادر اضافه بر کلام سید رضى آورده این است که مى گوید: مرحوم آمدى در غررالحکم، آن را به این صورت نقل کرده است: «مَن شکا ضُرَّه إلى غیر مؤمن فکأنّما شَکا إلى اللهِ سُبحانَه» (غررالحکم، ح ۵۶۳۶) و «مَن شکا ضُرَّه إلى مؤمن فکأنّما شَکا إلى اللهِ سبحانه» (غررالحکم، ح ۱۱۱۱۵) (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۰) و این تفاوت نشانه تعدد منابع است. اضافه مى کنیم: زمخشرى در کتاب ربیع الابرار عین این کلام نورانى را از امام(علیه السلام) نقل کرده است. (ربیع الابرار، ج ۳، ص ۱۹۵)