حکمت ۴۲۵ نهج البلاغه: مسئولیت اغنیا نسبت به فقرا

مسئولیت اغنیا نسبت به فقرا

واسطه هاى فیض:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به نکته مهمى اشاره مى کند و مى فرماید: «خداوند بندگانى دارد که نعمت هاى خاصى را به آنان بخشیده تا بندگان دیگر از آن بهره گیرند»; (إِنَّ لِلّهِ عِبَاداً یَخْتَصُّهُمُ اللّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ).

زیرا بندگان ضعیفى پیدا مى شوند که توانایى مدیریت اموال خود را ندارند خداوند این مدیریت را به افرادى مى سپارد که توان آن را دارند و در واقع سهم بندگان ضعیف را در اختیار بندگان قوى قرار مى دهد تا آن را مدیریت کنند و به هنگام نیاز به آن ها بپردازند. در واقع آن ها وکیلان خداوند درآن اموال هستند همان گونه که درحدیث قدسى وارد شده است: «المالُ مالى وَالفُقراءُ عِیالى و الأغنیاءُ وُکَلائى فَمَن بَخِلَ بِمالى على عِیالى أُدخِلُه النّارَ وَلاأُبالِى; اموال، متعلق به من است و فقرا تحت کفالت من قرار دارند و اغنیا وکیلان من هستند و اگر از دادن اموال من به آن ها که تحت تکفل من اند خوددارى کنند آن ها را وارد دوزخ مى کنم و اهمیتى (به آنان) نمى دهم».[۱]

سپس امام(علیه السلام) در ذیل این گفتار حکیمانه نتیجه گیرى کرده، مى فرماید: «اکنون که چنین است مادامى که از این نعمت ها به دیگران مى بخشند خدا آن را در دستشان نگه مى دارد اما هنگامى که آن نعمت ها را از دیگران دریغ دارند از آن ها مى گیرد سپس آن را به گروهى دیگر مى دهد (که این وظیفه را انجام مى دهند)»; (فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا; فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ، ثُمَّ حَوَّلَها إِلَى غَیْرِهِمْ).

این کلام در واقع اخطار شدیدى به افراد متمکن و ثروتمند است که گمان نکنند همه آنچه را خداوند به آن ها ارزانى داشته متعلق به خود آن هاست بلکه خداوند سرپرستى اموال مورد نیاز نیازمندان را نیز به آن ها سپرده است.

اگر به وظیفه خود در این سرپرستى و مدیریت عمل نکنند از آن ها مى گیرد و به افرادى که وظیفه شناس اند مى دهد. حدیث قدسى بالا نیز که فرمود: فقرا تحت تکفل من اند و اغنیا وکلاى من مى باشند اشاره به این است که وکیل مادامى مى تواند وکیل باشد که خیانت در امر وکالت نکند، آن روز که خیانت کند او را عزل مى کنند و به دیگرى مى سپارند.

گفتار حکیمانه ۱۳ نیز که امام(علیه السلام) مى فرماید: «إِذَا وَصَلَتْ إِلَیکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلاَ تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّهِ الشُّکْرِ; هنگامى که مقدمات نعمت به شما روى آورد دنباله آن را به واسطه قلت شکرگزارى از خود دور نسازید». مى تواند اشاره اى به همین نکته باشد زیرا یکى از شئوون شکرگزارى نعمت این است که دیگران را هم در آن سهیم و بهره مند سازند.
در حدیثى که معاذ بن جبل از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند مى خوانیم: «مَا عَظُمَتْ نِعْمَهُ اللَّهِ عَلَى عَبْد إِلاَّ عَظُمَتْ مَئُونَهُ النَّاسِ عَلَیهِ فَمَنْ لَمْ یحْتَمِلْ تِلْکَ الْمَئُونَهَ فَقَدْ عَرَّضَ تِلْکَ النِّعْمَهَ لِلزَّوَالِ; نعمت خداوند بر هیچ بنده اى فزونى نمى یابد مگر این که هزینه هاى مردم بر او زیاد مى شود کسى که آن هزینه ها را نپردازد آن نعمت را در معرض زوال قرار داده است».[۲]

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «إِنَّ مِنْ بَقَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ بَقَاءِ الاِْسْلاَمِ أَنْ تَصِیرَ الاَْمْوَالُ عِنْدَ مَنْ یعْرِفُ فِیهَا الْحَقَّ وَ یصْنَعُ فِیهَا الْمَعْرُوفَ فَإِنَّ مِنْ فَنَاءِ الاِْسْلاَمِ وَ فَنَاءِ الْمُسْلِمِینَ أَنْ تَصِیرَ الاَْمْوَالُ فِى أَیدِى مَنْ لاَ یعْرِفُ فِیهَا الْحَقَّ وَ لاَ یصْنَعُ فِیهَا الْمَعْرُوفَ; یکى از عوامل بقاء مسلمانان و بقاء اسلام این است که ثروت ها نزد کسانى باشد که حق را در آن بشناسند و کارهاى نیک انجام دهند (و به نیازمندان کمک کنند) و یکى از عوامل فناء اسلام و فناء مسلمین این است که ثروت ها در دست کسانى باشد که حق را در آن نشناسند و نیکى نکنند».[۳]

مضمون این گفتار حکیمانه با عبارات مختلف در روایات معصومین(علیهم السلام) بیان شده است.

در حدیث دیگرى در کتاب شریف کافى از امام باقر(علیه السلام) آمده است که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ لِلْمَعْرُوفِ أَهْلاً مِنْ خَلْقِهِ حَبَّبَ إِلَیهِمْ فَعَالَهُ وَ وَجَّهَ لِطُلاَّبِ الْمَعْرُوفِ الطَّلَبَ إِلَیهِمْ وَیسَّرَ لَهُمْ قَضَاءَهُ کَمَا یسَّرَ الْغَیثَ لِلاَْرْضِ الْمُجْدِبَهِ لِیحْییهَا وَیحْیى بِهِ أَهْلَهَا وَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِلْمَعْرُوفِ أَعْدَاءً مِنْ خَلْقِهِ بَغَّضَ إِلَیهِمُ الْمَعْرُوفَ وَبَغَّضَ إِلَیهِمْ فَعَالَهُ وَحَظَرَ عَلَى طُلاَّبِ الْمَعْرُوفِ الطَّلَبَ إِلَیهِمْ وَحَظَرَ عَلَیهِمْ قَضَاءَهُ کَمَا یحَرِّمُ الْغَیثَ عَلَى الاَْرْضِ الْمُجْدِبَهِ لِیهْلِکَهَا وَیهْلِکَ أَهْلَهَا وَ مَا یعْفُو اللَّهُ أَکْثَرُ; خداوند متعال براى کارهاى نیک (و خدمت به مردم) افرادى از خلق خود را قرار داده و انجام آن را محبوب آن ها ساخته و طالبان کمک را به سوى آن ها فرستاده و برآوردن حاجت آنان را براى آن ها آسان نموده همان گونه که باران در سرزمین خشک تأثیر مى گذارد و آن را زنده مى کند و صاحبان زمین به وسیله آن زنده مى شوند و نیز خداوند دشمنانى براى کار نیک از خلقش قرار داده (که براثر اعمال و نیات سوئشان گرفتار این دشمنى شده اند) و انجام آن را در نظر آن ها مبغوض ساخته و طلب کردن از آن ها را بر طالبان نیکى ممنوع کرده همان گونه که باریدن بر (پاره اى از) زمین هاى خشک را بر باران ممنوع کرده تا آن زمین و اهلش هلاک شوند و آنچه خداوند عفو مى کند بیشتر است»[۴]. [۵]
*****
پی نوشت:
[۱]. جامع الاخبار، ۸۰ .
[۲]. وسائل الشیعه، ج ۱۱، ابواب فعل المعروف، باب ۱۴، ح ۱۲.
[۳]. کافى، ج ۴، ص ۲۵، ح ۱.
[۴]. همان، ح ۲.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: این کلام نورانى را مرحوم آمدى در غررالحکم با تفاوت هایى آورده که به احتمال قوى منبع دیگرى غیر از نهج البلاغه نزد او بوده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۰۰)