حکمت ۴۱۲ نهج البلاغه: راه تربیت خویشتن

راه تربیت خویشتن

بهترین راه تأدیب خویشتن:

امام(علیه السلام) در این کلام نورانى راه خوب و مؤثرى به انسان ها براى تربیت خویش آموخته است. مى فرماید: «براى اصلاح خویشتن همین بس که از آنچه براى دیگران نمى پسندى اجتناب ورزى»; (کَفَاکَ أَدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنَابُ مَا تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِکَ).

بسیارى از افراد دوست دارند واقعاً خود را اصلاح کنند ولى اصلاح خویشتن و زدودن صفات رذیله از خود کار آسانى نیست زیرا در این جا حجابى وجود دارد که نمى گذارد انسان عیوب خود را ببیند و آن حجاب حب ذات است و اى بسا نقاط ضعف خود را براثر این حجاب نقاط قوت پندارد و به جاى آن که آن ها را از نفس خویشتن بزداید سعى در تقویت آن کند.

امام(علیه السلام) راه روشنى براى تهذیب نفس و تعلیم و تربیت خویشتن به همه انسان ها آموخته و آن این که در اعمال و رفتار و صفات دیگران دقت کنند و ببینند چه چیزهایى را براى آن ها عیب و چه اعمالى را ناروا مى شمرند، همان ها را از خود دور سازند.

چه تعبیر زیبا و چه راه روشن و چه روش مؤثرى امام(علیه السلام) پیشنهاد مى فرماید.

انسان دربرابر دیگران خرده بین و خرده گیر است و کمترین عیوب و اشکالات کار آن ها را مى بیند زیرا آن حجاب که به آن اشاره کردیم درمورد دیگران وجود ندارد. بنابراین مى تواند آن ها را آینه اى براى دیدن صفات زشت و رفتار ناپسند خود قرار دهد و با این آیینه خود را اصلاح کند و به صفات انسانى بیاراید و با اعمال و رفتار نیکو راه را براى رسیدن به قله هاى سعادت بگشاید.

انزوا و گوشه گیرى و جدا شدن از مردم عیوب زیادى دارد. یکى از عیوبش همین است که انسان را از این آینه خوب براى اصلاح خود محروم مى سازد و به همین دلیل گوشه گیران غالباً گرفتار توهم و خود بزرگ بینى و گاه ادعاهاى ناروا و بى اساس مى شوند. در حالى که اگر در اجتماع گام بگذارند و صفات خود را در دیگران ببینند و آن را به نقد بکشند مى توانند از این مرکب شیطان پیاده شوند.

همان گونه که به هنگام ذکر مصادر اشاره شد امام(علیه السلام) این سخن را کرارا بیان فرموده است. در ذیل حکمت ۳۶۵ با عبارت: «کَفَى أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیرِکَ»، اشاره به این مطلب فرموده بود و در حکمت ۳۵۳ با تعبیر دیگرى آن را بیان فرموده: «أَکْبَرُ الْعَیبِ أَنْ تَعِیبَ مَا فِیکَ مِثْلُهُ; بزرگ ترین عیب آن است که چیزى دیگران را به عیب بگیرى که در خود تو موجود است».

این تعبیرات متنوع و متعدد نشان مى دهد که امام(علیه السلام) اهمیت فراوانى براى این مطلب قائل بوده و آن را به شکل هاى مختلف ارائه مى فرموده است.

در وصیت امام(علیه السلام) به فرزندش امام مجتبى(علیه السلام) همین مطلب به صورت گسترده تر و تعبیرات متنوع تر آمده است. آن جا که مى فرماید: «فَأَحْبِبْ لِغَیرِکَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ اکْرَهْ لَهُ مَا تَکْرَهُ لَهَا وَ لاَ تَظْلِمْ کَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ وَ أَحْسِنْ کَمَا تُحِبُّ أَنْ یحْسَنَ إِلَیکَ وَاسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَیرِکَ وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِکَ وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ یقَالَ لَکَ; پسرم! خویشتن را معیار و مقیاس قضاوت میان خود و دیگران قرار ده. براى دیگران چیزى را دوست دار که براى خود دوست مى دارى و براى آن ها نپسند آنچه را براى خود نمى پسندى. به دیگران ستم نکن همان گونه که دوست ندارى به تو ستم شود. به دیگران نیکى کن چنان که دوست دارى به تو نیکى شود. آنچه را براى دیگران قبیح مى شمرى براى خودت نیز زشت شمار. و براى مردم راضى شو به آنچه براى خود از سوى آنان راضى مى شوى. آنچه را که نمى دانى مگو، اگرچه آنچه مى دانى اندک باشد، و آنچه را دوست ندارى درباره تو بگویند، درباره دیگران مگو».[۱]

*****
نکته:
روح ادب و اسباب آن:
«أدب» (بر وزن ابر) در اصل به معناى دعوت کردن به مهمانى است و لذا به مجلس مهمانى مَأْدُبَه و مَدعاه مى گویند. «أدَب» (بر وزن طلب) به معناى دعوت کردن دیگرى به نیکى ها و ترک زشتى هاست و تأدیب نیز همین معنا را مى رساند. این کار وظیفه تمام انبیا و اولیا و معلمان و پیشوایان و پدران و مادران است که پیروان و شاگردان و فرزندان خود را به نیکى ها دعوت کنند و از بدى بازدارند. بلکه قبل از همه، ادب کردن کار خداست که گاه از طریق فرستادن پیامبران و نازل کردن کتب آسمانى، انسان ها را ادب مى کند و گاه از طریق آزمون هاى تکوینى و مجازات هاى مادى و معنوى. این واژه گاه معناى اسم مصدرى دارد و اشاره به حالتى است که انسان در پرتو نیکى ها و ترک زشتى ها پیدا مى کند.
در روایات اسلامى بحث هاى گسترده اى درباره ادب وارد شده است. امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى فرماید: «أفضَلُ الشَّرَفِ الأدَبُ; ادب بالاترین شرافت است».[۲]
در حدیث دیگرى از آن حضرت مى خوانیم: «خَیرُ ما وَرَّث الآباءُ الأبناءَ الأدَبَ; بهترین چیزى که پدران براى فرزندان به ارث مى گذارند ادب است».[۳]
در حدیث دیگرى از آن حضرت آمده است: «قَلیلٌ الأدَبِ خَیرٌ مِن کثیرِ النَّسبِ; ادب اندک برتر است از بسیارى از نسب ها (و شرف هاى خانواده و فامیل)».[۴] و تعبیرات فراوان و جالب دیگرى که نقل همه آن ها به طول مى انجامد.
نیز در دستورات اسلامى وارد شده که در درجه اول انسان باید خویشتن را تأدیب کند. در حکمت ۷۳ نیز این گفتار حکیمانه آمده بود: «مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَعَلَیهِ أَنْ یبْدَأَ بِتَعْلِیمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِیمِ غَیرِهِ وَ لْیکُنْ تَأْدِیبُهُ بِسِیرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِیبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالاِْجْلاَلِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ; کسى که خود را پیشواى مردم مى داند باید قبل از تعلیم دیگران، خویشتن را تعلیم دهد و باید ادب آموختن او از طریق اعمال خویش پیش از ادب آموختن به زبانش باشد و آن کس که معلم خویشتن و تأدیب کننده خود مى باشد به احترام سزاوارتر است از کسى که به مردم تعلیم مى دهد و آن ها را تأدیب مى کند».
در تفسیر نمونه، ج ۲۲، ذیل آیات ۱ تا ۵ سوره حجرات بحث هاى دیگرى در این زمینه آمده است.[۵]
*****
پی نوشت:
[۱]. نهج البلاغه، نامه ۳۱.
[۲]. غررالحکم، ح ۵۰۷۵.
[۳]. غررالحکم، ح ۹۳۴۷.
[۴]. همان، ح ۵۱۱۵.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در ذیل این گفتار حکیمانه اشاره مى کند که همین سخن در (ذیل) حکمت شماره ۳۶۵ گذشت و در آن جا مدارکى براى آن ذکر کردیم و اضافه مى کنیم که مرحوم کلینى آن را در روضه کافى و مرحوم حرانى در تحف العقول ضمن خطبه معروف وسیله آورده اند. همان گونه که حرانى در ضمن بعضى از وصایاى امام(علیه السلام) به فرزندش امام حسین(علیه السلام) آن را (با کمى تفاوت) ذکر کرده و از این معلوم مى شود که امام(علیه السلام) بارها این گفتار حکیمانه را بیان فرموده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱)