ارتباط چشم و دل

قلب کتاب چشم است:

براى این کلام حکیمانه دو تفسیر مختلف شده است: نخست اینکه «قلب، کتاب چشم است (و آنچه انسان با چشم مى بیند و مى آزماید در قلبش نقش مى بندد»; (الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ).

به این ترتیب امام(علیه السلام) مى خواهد اهمیت علوم تجربى و حقایق زیادى را که انسان مى تواند با چشم درک کند بیان فرماید; علوم و حقایق مربوط به اسرار آفرینش، نشانه هاى عظمت خدا، آثار پیشینیان و کتاب ها و نوشته هایى که از آن ها باقى مانده و درس هاى عبرتى که انسان در طول عمر خود مى بیند.

به یقین قسمت بسیار مهمى از علوم و دانش هاى ما از طریق چشم حاصل مى شود اعم از آنچه مستقیماً با چشم مى بینیم و یا آنچه در آثار گذشتگان مى خوانیم. بنابراین اگر گفته شود قلب، مصحَف و کتاب چشم است سخنى حکیمانه است و گویى چشم به منزله قلمى است که پیوسته در کتاب قلب مى نویسد و رقم مى زند.
تعبیرات دیگرى که از امام(علیه السلام) نقل شده نیز این معنا را تأیید مى کند. ازجمله در تعبیرى مى خوانیم: «العین رائد القلب; چشم راهنماى قلب است».[۱]

در تعبیر دیگرى مى فرماید: «العین برید القلب; چشم همچون نامه رسان قلب است».[۲]

مرحوم علامه مجلسى در بحارالانوار تعبیر دیگرى از امیرمؤمنان(علیه السلام) نقل کرده است: «سُئِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السلام) بِمَا ذَا یسْتَعَانُ عَلَى غَضِّ الْبَصَرِ فَقَالَ بِالْخُمُودِ تَحْتَ سُلْطَانِ الْمُطَّلِعِ عَلَى سِرِّکَ وَ الْعَینُ جَاسُوسُ الْقَلْبِ وَ بَرِیدُ الْعَقْلِ فَغُضَّ بَصَرَکَ عَمَّا لاَ یلِیقُ بِدِینِکَ وَ یکْرَهُهُ قَلْبُکَ وَ ینْکِرُهُ عَقْلُکَ; از امیرمؤمنان(علیه السلام) سؤال شد که چگونه انسان مى تواند چشم (از ناروایى ها) بپوشد؟ فرمود: از طریق قرار گرفتن تحت سلطه خداوندى که مطلع از اسرار توست و چشم، جاسوس قلب است و نامه رسان عقل. چشمت را از آنچه مناسب دین تو نیست و قلب و عقلت آن را انکار مى کند بپوشان».[۳]

قرآن مجید نیز مى گوید: «(أَفَلَمْ یَسِیرُوا فِى الاَْرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ یَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لاَ تَعْمَى الاَْبْصَارُ وَلَکِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُورِ); آیا آنان در زمین سیر نکردند، تا دل هایى داشته باشند که حقیقت را با آن درک کنند; یا گوش هاى شنوایى که با آن (نداى حق را) بشنوند؟! چراکه چشم هاى ظاهر، نابینا نمى شود، بلکه دل هایى که در سینه هاست کور مى شود».[۴]

اشاره به این که اگر چشم باز و بینا داشته باشند و سیر در زمین کنند، هم آثار عظمت خدا را مى بینند و هم درس هاى عبرتى را که از پیشینیان و پایان کار آن ها باقى مانده فرامى گیرند.

از سوى دیگر نیز بسیار مى شود که انسان نگاه هاى هوس آلود مى کند و آثار شوم آن در مصحف قلب نوشته مى شود و منشأ حزن طویل یا انحراف کثیر مى گردد و به گفته شاعر:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد *** که هرچه دیده بیند دل کند یاد

***
در تفسیر دوم، مفهومى درست مقابل تفسیر اوّل مورد توجه قرار گرفته و آن این که آنچه در قلب و درون روح انسان باشد در چشمان او نمایان است. در واقع چشم تابلویى است براى اسرار درون; شبیه آن چیزى که در حکمت ۲۶ آمد که امام(علیه السلام) مى فرماید: «مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِى فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ; هیچ کس چیزى را در ضمیر و درون خود پنهان نمى کند مگر این که در سخنان (بى اندیشه) او و در رخسارش نمایان مى شود». و این همان چیزى است که در ضرب المثل فارسى خود نیز داریم: رنگ رخساره خبر مى دهد از سر ضمیر.
بنابر این تعبیر، قلب همچون کتاب پرمطلبى است که مطالب خود را از دریچه چشم بیرون مى فرستد، و از نگاه و دید افراد، بسیارى از مطالب درونشان را مى توان درک کرد.
و به گفته شاعر عرب:
إنّ العیونَ لَتُبدِى فى تَقلُّبِها *** ما فِى الضّمائرِ مِن وُدّ ومِنْ حَنَقِ
چشم ها در گردش خود آشکار مى سازد آنچه در درون، از محبت و عداوت است.
و شاعر دیگر مى گوید:
تَخْبِرُنى العَینانِ ما القَلْبُ کاتِمٌ *** وَما جَنّ بالبَغضاءِ والنَّظرِ الشَّزْرِ
چشم ها به من خبر مى دهد آنچه را که در دل پنهان است; و آنچه از کینه ها و عداوت ها در دل وجود دارد از نگاه هاى غضب آلود که با گوشه چشم مى شود ظاهر مى گردد.[۵]
ولى قرائن نشان مى دهد که معناى اول مناسب تر است. بعضى از شارحان نهج البلاغه احتمال دیگرى نیز داده اند که مناسب به نظر نمى رسد لذا از ذکر آن خوددارى کردیم[۶]. [۷]
*****
پی نوشت:
[۱]. غررالحکم، ح ۶۶۷.
[۲]. همان، ح ۶۶۸.
[۳]. بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۴۱، ح ۵۲.
[۴]. حج، آیه ۴۶.
[۵]. شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۲۰، ص ۴۶.
[۶]. شرح نهج البلاغه مرحوم شوشترى، ج ۴، ص ۲۲۵.
[۷]. سند گفتار حکیمانه: تنها موردى که مرحوم خطیب در مصادر به عنوان منبع دیگرى براى این کلام حکیمانه نقل مى کند میدانى در مجمع الامثال است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۱)