حکمت ۴۰۳ نهج البلاغه: کارهای متفاوت و موفقیت کم

کارهای متفاوت و موفقیت کم

پراکنده کارى و شکست:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به یکى از اصول مهم مدیریت کرده، مى فرماید: «کسى که به کارهاى مختلف بپردازد نقشه ها و تدبیرهایش به جایى نمى رسد»; (مَنْ أَوْمَأَ إِلَى مُتَفَاوِتِ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ).

افراد زیادى را در جامعه مى بینیم که قانع به یک یا چند شغل نیستند و حتى گاهى شغل هاى متضاد و مختلف براى خود انتخاب مى کنند و با این که از استعداد خوبى برخوردارند و گاه ممکن است جزء نخبه ها و نابغه ها باشند باز مى بینیم به موفقیت چشمگیرى نائل نمى شوند. دلیل آن روشن است;

هر کارى تدبیر خاص خودش را مى طلبد و کارهاى مختلف تدبیرهاى مختلفى را طلب مى کند و جمع کردن بین تدبیرهاى متضاد، کار بسیار مشکلى است به همین دلیل افرادى را مى بینیم که تمام همّ خود را مصروف به یک فن مى کنند و توفیقات زیادى به دست مى آورند ولى افرادى که چندین فن مختلف و گاه متضاد را بر عهده مى گیرند غالباً همه را ناقص مى گذارند و یا نتیجه مهم و چشمگیرى به دست نمى آورند. بعضى از شارحان نهج البلاغه این کلام نورانى را به معناى جمع دنیا و آخرت گرفته و گفته اند: کسانى که بخواهند هم دنیا و هم آخرت را به طور کامل به دست آورند ناکام مى مانند زیرا این دو با هم جمع نمى شوند.

و بعضى آن را به معناى جمع میان حق و باطل تفسیر کرده اند; کسى بخواهد از حق طرفدارى کند و در عین حال حامى باطل نیز باشد و یا به تعبیر دیگر بخواهد همه را از خود راضى کند. تدبیرهاى چنین کسى نیز به جایى نمى رسد.

این تفسیرها را به عنوان یکى از مصادیق آن مفهوم کلى و جامع کلام امام(علیه السلام) مى توان پذیرفت اما منحصر ساختن مفهوم کلام به این تفاسیر، صحیح به نظر نمى رسد.

بعضى نیز آن را به معناى قبول کردن شغل هاى زیاد گرفته اند که حتى در زمان ما مرسوم است بعضى چندین شغل براى خودشان انتخاب مى کنند اما هیچ کدام را به طور صحیح نمى توانند انجام دهند. ولى این تفسیر با تعبیر «متفاوت» سازگار نیست زیرا متفاوت، مفهومش «ناهماهنگ» و یا «متضاد» است و این غیر از شغل هاى زیادى است که ممکن است ناهماهنگ نیز نباشد. اصولاً پیشرفت کارها بدون مدیریت صحیح امکان پذیر نیست و مدیریت صحیح، اصول و شرایطى دارد. یکى از شرایط مهمش همان است که امام(علیه السلام) در این کلام حکیمانه به آن اشاره کرده و آن این است که مدیر از پراکنده کارى بپرهیزد کارها را از هم جدا کند و هر کارى را به کسى یا به گروهى واگذار نماید و ناظرانى بر آن ها بگمارد. اما هرگاه به یک نفر یا یک گروه چندین کار متضاد و مختلف را بدهد به یقین همه آن ها ناقص خواهد شد و این برخلاف مدیریت صحیح است.

در حدیثى که مرحوم کلینى در کتاب شریف کافى نقل کرده است مى خوانیم که امام صادق(علیه السلام) به یکى از یاران خاصش به نام فضیل بن یسار فرمود: «إِنَّهُ مَنْ کَانَ هَمُّهُ هَمّاً وَاحِداً کَفَاهُ اللَّهُ هَمَّهُ وَ مَنْ کَانَ هَمُّهُ فِى کُلِّ وَاد لَمْ یبَالِ اللَّهُ بِأَى وَاد هَلَکَ; به یقین کسى که یک هدف داشته باشد خداوند او را براى رسیدن به هدفش کمک مى کند اما آن کس که همّ او در وادى هاى مختلف است در هر وادى اى هلاک شود خدا او را کمک نخواهد کرد».[۱]

البته براى این حدیث تفسیرهاى دیگرى هم شده است، که انسان باید مذهب حق را پیدا کند و برگزیند و در مسیر آن گام بردارد و از سیر در مذاهب باطل گوناگون بپرهیزد.

امیرمؤمنان على(علیه السلام) در نامه پرمحتواى مالک اشتر هنگامى که دستورات مربوط به فرماندهى لشکر را مى دهد مى فرماید: «وَ أَفْضَلَ عَلَیهِمْ مِنْ جِدَتِهِ بِمَا یسَعُهُمْ وَ یسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِیهِمْ حَتَّى یکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِى جِهَادِ الْعَدُوِّ; دستور بده که فرماندهان لشکر از امکاناتى که در اختیار دارند به سپاهیان کمک کنند به اندازه اى که نفراتى که تحت تکفل آن ها هستند به خوبى اداره شوند به گونه اى که همّ آن ها همّ واحدى باشد و آن جهاد با دشمن است».

این دستور نیز نشان مى دهد که تمرکز بر برنامه ها و فعالیت در یک بخش سبب پیروزى و موفقیت است. این جمله از شیخ بهایى نیز معروف است که مى گوید: «غَلَبتُ کُلَّ ذِی فُنون وَغَلَبنِى ذو فَنّ واحِد; بر تمام دانشمندانى که مثل من در علوم مختلفى کار کرده بودند غلبه کردم اما دانشمندى که تنها در یک علم فعالیت داشت بر من غلبه نمود».[۲]
*****

پی نوشت:
[۱]. کافى، ج ۲، ص ۲۴۶، ح ۵
[۲]. سند گفتار حکیمانه: در مصادر آمده است که این گفتار حکمت آمیز را پیش از سید رضى مرحوم ابن شعبه حرانى در تحف العقول در ضمن وصیتى که امام(علیه السلام) به مالک اشتر فرمود، آورده است اما با این تفاوت: «مَنْ أَوْمَأَ إِلَى مُتَفَاوِت خَذَلَتْهُ الرَّغْبَه». (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۷). ولى در نسخه اى که از تحف العقول نزد ماست چنین آمده است: «مَنْ أَهْوَى إِلَى مُتَفَاوِت خَذَلَتْهُ الرَّغْبَه». (تحف العقول، ص ۲۰۲)