حکمت ۳۹۴ نهج البلاغه: تأثیر کلام و سخن

تأثیر کلام و سخن

کلمات نافذتر از تیرها!

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به نکته مهمى درباره تأثیر سخن کرده، مى فرماید: «چه بسیار سخنانى که از حمله (و اعمال قدرت) نافذتر است»; (رُبَّ قَوْل أَنْفَذُ مِنْ صَوْل).

این کلام حکمت آمیز ممکن است هم ناظر به تأثیرات مثبت سخن باشد هم تأثیرات منفى آن. زیرا گاهى سخن به قدرى نافذ و مؤثر است که ممکن است دشمن یا دشمنانى را مغلوب سازد و مردم را بر ضد آن ها بشوراند و آن ها را به فرار وادارد. نیز گاه ممکن است تأثیر سخن در آزردن اشخاص و ناراحت کردن آن ها از حمله کردن با سلاح بیشتر باشد همان گونه که شاعر عرب مى گوید:

جِراحاتُ السِّنانِ لها التِیامٌ *** وَلا یَلتامُ ما جَرَح اللِّسانُ

جراحات نیزه ها ممکن است بهبود یابد ولى اى بسا که جراحات زبان هرگز بهبودى نیابد.

به همین دلیل است که بعضى نام «لسان» را «سنان» گذاشته اند. زبان آدمى به راستى از عجایب مخلوقات پروردگار است. قطعه گوشتى بیشتر نیست اما کارهاى حیرت آورى انجام مى دهد.

به هنگام غذا خوردن، مرتب لقمه را از یک طرف دهان به طرف دیگر به زیر دندان ها مى فرستد و به قدرى ماهرانه کار مى کند که خودش زیر دندان ها نمى رود ولى گاه اتفاق مى افتد که خطایى از او سر مى زند و انسان چنان زبان خود را گاز مى گیرد که فریادش بلند مى شود آنگاه به یاد این نعمت الهى مى افتد که اگر مهارت زبان نبود این گونه حوادث پیوسته اتفاق مى افتاد و زندگى را بر انسان تلخ مى کرد. از سوى دیگر هنگامى که غذا آماده بلعیدن شد کمک بسیار مؤثرى به بلع آن مى کند و اگر نبود بلعیدن غذا امکان نداشت.

تشخیص طعم غذاهاى مختلف و جدا کردن خوب از بد و زهر از دارو نیز به وسیله آن انجام مى شود. پزشکان نیز از مشاهده رنگ و شکل زبان به بسیارى از بیمارى ها پى مى برند. کار مهم دیگر آن به هنگام سخن گفتن آشکار مى شود.

صدایى که از تارهاى صوتى از گلوى انسان بیرون مى آید یک صداى ممتد، یکنواخت و بى معناست. این زبان است که آن را به وسیله حرکات مختلف تبدیل به مخارج حروف مى کند و از آن، کلمه و جمله مى سازد و مکنون دل آدمى را بیان مى کند. صدایى که از تارهاى صوتى برمى خیزد در واقع مانند مُرکبى است که بر نوک قلم هاى دانشمندان قرار دارد.

این مرکب هیچ شکل و قیافه اى ندارد و این قلم است که با گردش خود به آن شکل حروف مى دهد و جمله ها را مى سازد و مسائل مهم علمى را منعکس مى کند. اما همین زبان اگر از مسیر حق منحرف شد مى تواند مبدل به یکى از بلاهاى خطرناک شود و آدمى را تا سرحد کفر و مرگ بکشاند همان گونه که از قدیم ضمن ضرب المثلى گفته اند: «زبان سرخ، سر سبز مى دهد بر باد».

در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «فِتْنَهُ اللِّسَانِ أَشَدُّ مِنْ ضَرْبِ السَّیفِ; گزش زبان از ضربت شمشیر سخت تر است».[۱]

در کتاب تمام نهج البلاغه ضمن وصیت مشروحى از امیرمؤمنان على(علیه السلام) که خطاب به اصحابش مى کند و آداب دین و دنیا را به آن ها مى آموزد چنین آمده است: «إِحْسَبُوا کَلاَمَکُمْ مِنْ أَعْمَالِکُمْ یقِلُّ کَلاَمُکُمْ إِلاَّ فِى الْخَیرِ کُفُّوا أَلْسِنَتَکُمْ، وَسَلِّمُوا تَسْلیماً تَغْتَنِمُوا فَرُبَّ قَوْل أنْفَذُ مِنْ صَوْل، وَ رُبَّ فِتْنَه أَثَارَهَا قَوْلٌ; گفتار خود را از اعمال خویش حساب کنید تا سخن شما جز در راه خیر و نیکى کم شود زبان هاى خود را نگاه دارید و تسلیم فرمان خدا باشید تا غنیمت ببرید. چه بسیار سخنانى که از حمله نافذتر است و چه بسیار فتنه ها که از گفتارها برخاسته است».[۲]

در کتاب میزان الحکمه در واژه «اللسان» تحت عنوان «خطر اللسان» روایات تکان دهنده اى ذکر شده است. ازجمله در حدیثى از امام امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده است: «رب لسان أتى على إنسان; چه بسیار زبانى که انسانى را به کشتن داده است».[۳]

در حدیث دیگرى از آن حضرت آمده است: «کَم مِن دَم سَفَکَهُ فَمٌ; چه خون هایى که با دهان ریخته شده است».[۴]
به عکس، چه بسیار آتش هاى جنگ هایى که با چند جمله خاموش شده و نزاع هاى فامیلى و قبیله اى با سخنان شیرین و حساب شده اى پایان یافته است.

شاعر فارسى زبان مى گوید:

با صارم زبان بگشاید هزار حصن *** با تیر خامه درشکند پشت صد سوار [۵]

*****
پی نوشت:
[۱]. بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۲۸۶.
[۲]. تمام نهج البلاغه، ص ۷۱۷.
[۳]. غررالحکم، ح ۴۱۵۴.
[۴]. همان، ح ۴۱۵۸.
[۵]. سند گفتار حکیمانه: به گفته مرحوم خطیب، آمدى آن را در غرر با تفاوتى که بیانگر استفاده از منبع دیگر است آورده (به جاى «انفذ»، «اشد» ذکر کرده) و میدانى در مجمع الامثال آن را به عنوان یک ضرب المثل مشهور ذکر کرده است بى آن که نامى از قائل آن ببرد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۳)