حکمت ۳۹۳ نهج البلاغه: تلاش معقول در کسب روزی

تلاش معقول در کسب روزی

تلاش معقول:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نکته اشاره مى کند که یکى زاهدانه است و دیگرى عاقلانه. در نکته اول مى فرماید: «از دنیا همان قدر را بگیر که به سراغ تو مى آید و از آنچه از تو روى گردانده روى بگردان (و به دنبال آن مشتاب)»; (خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ، وَتَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْکَ).

اشاره به این که هر انسانى در شرایط معمولى و کسب و کار عادى، درآمدى دارد که این درآمد خواه ناخواه به سراغ او مى آید. مثلاً هنگامى که زراعت مى کند معمولاً این زراعت درآمدى دارد و همچنین دامدارى و تجارت و صنعت. ولى بسیار مى شود که اضافه بر آن به سراغ انسان نمى آید.

امام(علیه السلام) مى فرماید: چه بهتر که تو هم به سراغ آن نروى و این حقیقت زهد و بى اعتنایى به دنیاست. هرگز منظور امام(علیه السلام) این نیست که انسان در خانه خود بنشیند تا رزق و روزى اش به سراغ او بیاید این همان چیزى است که با صراحت در روایات از آن نهى شده است.

بلکه منظور آن است که اصرار بر افزودن مال و ثروت در جایى که اسبابش فراهم نیست نداشته باشد چراکه هم مشقت زیادى را بر انسان تحمیل مى کند و هم ممکن است آلوده انواع گناهان و انحراف از مسیر شرع شود و اى بسا اگر به آن نرسد زبان به ناشکرى و کفران بگشاید.

در جمله دوم مى فرماید: «اگر چنین نمى کنى لااقل در طلب دنیا به صورت معقول تلاش کن (و تندروى مکن)»; (فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ).

اشاره به این که اگر اصرار دارى بر مال و جاه خود بیفزایى، تندروى مکن; عاقلانه تلاش کن و آلوده گناهان مشو و به تعبیر دیگر مانند افراد حریص و دنیاپرست که به هر درى مى زنند مباش. به یقین یک زندگى ساده و آبرومندانه و خالى از هرگونه آلودگى به گناه، بسیار افتخارآمیزتر است از زندگى پر زرق و برقى که از طریق تلاش خسته کننده و آلوده به انواع گناهان به دست آمده است.

در حدیثى که مرحوم کلینى در کافى آورده است مى خوانیم که امام صادق(علیه السلام) فرمود: «خَرَجَ النَّبِى(صلى الله علیه وآله) وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ فَقَالَ یا مُحَمَّدُ هَذِهِ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ یقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شِئْتَ مِنْ غَیرِ أَنْ تُنْقَصَ شَیئاً عِنْدِى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلى الله علیه وآله) الدُّنْیا دَارُ مَنْ لاَ دَارَ لَهُ وَ لَهَا یجْمَعُ مَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلِکُ وَالَّذِى بَعَثَکَ بِالْحَقِّ نَبِیاً لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلاَمَ مِنْ مَلَک یقُولُهُ فِى السَّمَاءِ الرَّابِعَهِ حِینَ أُعْطِیتُ الْمَفَاتِیحَ; پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حالى که غمگین بود از منزل خارج شد فرشته اى خدمت آن حضرت آمد در حالى که کلید گنج هاى زمین را در دست داشت عرض کرد: اى محمّد! این کلید گنج هاى زمین است پروردگارت مى فرماید: آن ها را بگشا و هرچه مى خواهى بردار بى آن که چیزى از مقام تو نزد من کم شود. پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: دنیا خانه کسى است که خانه دیگرى ندارد و آن را کسى گردآورى مى کند که عقلى ندارد. آن فرشته عرض کرد: قسم به خدایى که تو را مبعوث به حق کرده است عین این سخن را از فرشته اى در آسمان چهارم شنیدم در آن هنگام که کلید این گنج ها به دست من داده شد».[۱]

مشکلات عظیمى که در دنیاى دیروز و امروز و فردا وجود داشته، دارد و خواهد داشت ناشى از حرص حریصان و دنیاپرستان است که به سهم و حق خود از دنیا قانع نیستند و اصرار دارند از دیگران بگیرند و به خود بیفزایند. سرچشمه جنگ ها و نزاع ها و بسیارى از پرونده هاى سنگین دادگاه ها همین حرص دنیا و بیش از حق خود طلبیدن است و اگر به دستورى که امام(علیه السلام) فرموده عمل شود آتش جنگ ها خاموش مى گردد و پرونده هاى دادگاه ها بسته خواهد شد. این سخن را با شعرى از شاعر عرب پایان مى دهیم هرچند سخن در این جا بسیار است.

یا حَرِیصاً قَطَع الأیّامَ فِى *** بُؤسِ عَیْش وَعَناء و تَعَب
لَیْسَ یَعدُوکَ مِنَ الرِّزقِ الّذِى *** قَسَم اللّهُ فأجْمِل فى الطَّلَب

اى کسى که تمام روزها را در ناراحتى و رنج و تعب (براى افزودن مال و ثروت) مى گذرانى! (بدان) آن رزقى که خدا براى تو مقرر کرده است از تو دریغ نخواهد شد بنابراین در طلب دنیا معقولانه رفتار کن.[۲]
*****
پی نوشت:
[۱]. کافى، ج ۲، ص ۱۲۹، ح ۸.
[۲]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر تنها منبع دیگرى که براى این گفتار حکیمانه ذکر مى کند غررالحکم آمدى است که آن را با تفاوت مختصرى نقل کرده است.(مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۳)