حکمت ۳۸۷ نهج البلاغه: معیار خیر و شرّ

معیار خیر و شرّ

همه چیز دنیا در برابر آخرت ناچیز است:

همان گونه که در مصادر این گفتار حکیمانه اشاره شد مرحوم کلینى آن را در کتاب کافى آورده و به صورت بخشى از خطبه بسیار مفصلى است که به نام خطبه وسیله معروف شده و طبق نقل کافى امیرمؤمنان على(علیه السلام) این خطبه را در مدینه بعد از هفت روز از وفات پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ایراد کرد و مواعظ بسیار مهمى در آن بیان شده که اگر مردم آن را به کار مى بستند وضع مسلمانان بسیار بهتر از امروز بود.

امام(علیه السلام) به دو نکته مهم درباره خیر و شر در این کلام نورانى اشاره کرده است; نخست مى فرماید: «آن خوبى و نعمتى که جهنم دنبال آن باشد خوبى نیست»; (مَا خَیْرٌ بِخَیْر بَعْدَهُ النَّارُ). سپس مى افزاید: «و آن بدى و مشکلى که بعد از آن بهشت باشد بدى محسوب نمى شود»; (وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّهُ).

مفهوم «خیر» و «شر» به طور اجمال بر همه روشن است ولى معیار سنجش آن در جوامع و مکاتب مختلف کاملا متفاوت مى باشد، مادى گراها خیر و نیکى را در لذات مادى مى دانند و بدى را در ضررها و زیان هاى مادى، در حالى که مکاتب الهى خیر و شر را به گونه دیگرى تفسیر مى کنند. آن ها خیر را در سعادت جاویدان سراى دیگر و در فضایل انسانى و صفات برجسته اخلاقى مى دانند، هرچند زیان هاى مادى نیز ظاهراً سنگین است و به عکس، شر و بدى را در رذایل اخلاقى و کارهاى غیر انسانى و آنچه مایه خسران و زیان در سراى دیگر مى شود حساب مى کنند و اینجاست که دیدگاه این دو مکتب کاملا از هم جدا مى شود.

در این که تعبیر امام(علیه السلام) که (نفى خیر بودن از خیرى که بعد از آن آتش دوزخ است و نفى شر بودن از شرى که بعد از آن بهشت جاویدان است)، آیا یک تعبیر حقیقى است یا مجازى و ادعایى؟ دو نظر متفاوت وجود دارد، بعضى مى گویند: خیر مادى واقعاً خیر است اما اگر دنبال آن آتش دوزخ باشد به منزله شر محسوب مى شود و شر مادى واقعاً شر است و اگر بعد از آن بهشت جاویدان باشد به منزله خیر محسوب مى شود.

ولى حق این است که تعبیر، یک تعبیر واقعى است زیرا خیر و شر و خوب و بد بودن چیزى با در نظر گرفتن تمام جهات آن مى باشد.

اگر انسان، امروز غذاى بسیار لذیذى بخورد ولى بعد از آن یک هفته بیمار شود و در بستر بیفتد هیچ عاقلى آن را خیر نمى نامد و به عکس اگر انسان داروى تلخى را مى نوشد و به دنبال آن از یک بیمارى سخت بهبودى مى یابد هیچ کس آن را شر حساب نمى کند. بنابراین آغاز و انجام و تمام جوانب را باید در نظر گرفت تا بتوان حکم به خیر بودن یا شر بودن چیزى کرد، به همین دلیل کارهاى ظاهراً خیرى که بعد از آن آتش دوزخ است واقعاً شر است، هوس رانى هاى بى حساب، حکومت کردن به غیر حق، لذات گناه آلود دنیوى، تمامشان ازنظر خداپرستان شر است چون پایانش دوزخ است و به عکس، شهادت در راه خدا و انفاق فى سبیل الله و تحمل زحمات در مبارزه با هواى نفس که بعد از آن بهشت جاویدان الهى است واقعاً خیر است.

در ضمن از کلام امام(علیه السلام) به خوبى استفاده مى شود که خیر و شر چیزى است که با حکم عقل درک مى شود و پاسخ خوبى است براى اشاعره که منکر خیر و شر به حکم عقل اند. امام(علیه السلام) در این جا به یک استدلال عقلى تمسک جسته که عقیده منکران را ابطال مى کند.

سپس امام(علیه السلام) به دو نکته دیگر اشاره مى فرماید که هرکدام تأکیدى بر یکى از دو نکته اول است، در تأکید بر نکته اوّل مى فرماید: «هر نعمتى در برابر بهشت، حقیر و کوچک است»; (وَ کُلُّ نَعِیم دُونَ الْجَنَّهِ فَهُوَ مَحْقُورٌ).

بنابراین، نعمت هاى مادى که از طریق حرام به دست آمده گرچه در کوتاه مدت لذتى دارد ولى در برابر بهشتى که انسان آن را از دست مى دهد بسیار کوچک است.

و در تأکید بر نکته دوم مى فرماید: «هر رنج و بلایى در مقایسه با جهنم، عافیت و تندرستى است»; (وَکُلُّ بَلاَء دُونَ النَّارِ عَافِیَهٌ). به همین دلیل خداوند انسان را با انواع بلاها آزمایش مى کند تا صفِ صابران را از دیگران جدا سازد و پاداش خیر به آن ها دهد.

قرآن مجید مى فرماید: «(وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَىْء مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْص مِنْ الاَْمْوَالِ وَالاَْنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ); به یقین همه شما را با امورى همچون ترس، گرسنگى و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها آزمایش مى کنیم و بشارت ده به صابران».[۱]

و در جاى دیگر مى فرماید: «(وَنَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَیْرِ فِتْنَهً وَإِلَیْنَا تُرْجَعُونَ); و شما را با بدى ها وخوبى ها آزمایش مى کنیم و به سوى ما بازگردانده مى شوید»[۲]. [۳]
*****
پی نوشت:
[۱]. بقره، آیه ۱۵۵ .
[۲]. انبیاء، آیه ۳۵ .
[۳]. سند گفتار حکیمانه: این گفتار نورانى را سه نفر از بزرگانى که قبل از سید رضى مى زیسته اند در کتاب هاى خود آورده اند: مرحوم کلینى در کتاب روضه کافى و صدوق در من لایحضره الفقیه و ابن شعبه حرانى در تحف العقول. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۸۱)