حکمت ۴۶۶ نهج البلاغه: چشم، ابزار هشیاری

چشم، ابزار هشیاری

یک تشبیه عجیب:

امام(علیه السلام) در این جمله کوتاه و پرمعنا اشاره به نکته اى مى کند که متن آن در واقع یک مسأله فقهى است و پیام آن یک مسأله اجتماعى و سیاسى و اخلاقى. مى فرماید: «چشم، نگهدارنده نشیمنگاه است»; (الْعَیْنُ وِکَاءُ السَّه).
اشاره به این که هنگامى که انسان به خواب مى رود بسیار مى شود که وضوى او بر اثر خروج ریح باطل گردد. «وِکاء» به معناى نخى است که دهانه مشک را با آن مى بندند و «السَّه» به معناى نشیمنگاه است. هنگامى که این نخ محکم باشد چیزى از مشک خارج نمى شود ولى زمانى که آن نخ، باز یا شل شود آنچه در مشک است بیرون مى ریزد و این تعبیر به گفته مرحوم سید رضى از کنایات و تشبیهات عجیب است و منظور امام(علیه السلام) این است که انسان تا خواب نرفته مى تواند خود را حفظ کند تا وضوى او باطل نشود اما زمانى که به خواب رفت اعضاى او سست مى شود و نمى تواند خود را حفظ کند و اى بسا چیزى از او خارج شود و وضو باطل گردد و در واقع فلسفه بطلان وضو به سبب خواب، ممکن است همین باشد.
در احادیث اهل سنت جمله اى در ذیل این حکمت از پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله) نقل شده که این معنا را روشن تر مى سازد. در کتاب مغنى ابن قدامه از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) چنین نقل شده است که فرمود: «العَینُ وِکاءُ السَّهِ فَمَن نامَ فلیتَوضّأ».[۱]
این گفتار پرمعنى پیام مهمى در زمینه مسائل اجتماعى و اخلاقى و سیاسى دارد و به ما مى گوید. اگر چشمانتان بسته باشد خطاهاى زیادى از شما سرمى زند. کسى که چشم بسته بر سر سفره غذا بنشیند نمى تواند خوب و بد و آنچه را براى او نافع یا زیان بار است تشخیص دهد. کسى که چشم بسته در مسائل سیاسى وارد مى شود ممکن است سرنوشت جامعه اى را به خطر بیفکند. کسى که چشم بسته دوست انتخاب مى کند اى بسا دوستانى را برگزیند که بلاى جان او شوند. خلاصه هرکس چشم بسته به راهى برود آینده مبهم و یا خطرناکى دارد. چشم در واقع طنابى است که بر دهانه زشتى ها و بدى ها و ناهنجارى ها گره مى زند.
نویسنده معروف مصرى، محمّد عبده در شرح نهج البلاغه خود در شرح این کلام مى گوید: این سخن در واقع مثالى است براى فایده چشم در حفظ انسان از آنچه از پشت سرش (ناآگاهانه) ممکن است به او برسد و این که فایده چشم تنها این نیست که صاحبش را از آنچه دربرابر اوست حفظ کند بلکه باید از آنچه پشت سر اوست نیز آگاه گردد و وى را حفظ کند و این در واقع ارشادى است به وجوب بینا بودن در مواردى که غفلت زاست. و در پایان مى گوید: آنچه سزاوار سخنى است که از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) یا از امیرمؤمنان(علیه السلام) در این زمینه نقل شده، همین است.[۲] البته این سخن نباید بدان معنا باشد که مفهوم اصلى کلام امام(علیه السلام) یا کلام رسول الله(صلى الله علیه وآله) در مورد مبطلات وضو نادیده گرفته شود در واقع، کلام، یک مفهوم مطابقى دارد و یک سلسله معانى التزامى.[۳]
*****
پی نوشت:
[۱]. مغنى ابن قدامه، ج ۱، ص ۱۶۵.
[۲]. شرح نهج البلاغه عبده، ص ۵۷۸.
[۳]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر به آنچه مرحوم سید رضى در ذیل این کلام شریف آورده قناعت کرده و مى گوید: آن مرحوم در ذیل این کلام ذکر کرده است که مبرد آن را در کتاب مقتضب آورده و ما به همین قناعت مى کنیم. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۳۱۶). اضافه مى کنیم این کلام در بسیارى از کتب اهل سنت گاه از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و گاه از امیرمؤمنان(علیه السلام) نقل شده ازجمله: مسند احمد، ج ۴، ص ۹۷; تاریخ مدینه دمشق، ج ۱۴، ص ۲۵; تاریخ بغداد، ج ۷، ص ۹۵.