حکمت ۴۲۱ نهج البلاغه: نقش عقل در دوری از گمراهی

نقش عقل در دوری از گمراهی

عقل کافى:

مى دانیم عقل شاخه هاى متعدد و آثار فراوانى دارد و حتى گاهى شیطنت با عقل اشتباه مى شود. امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه نشانه عقلى را که مایه نجات انسان است به روشنى بیان مى کند و مى فرماید: «این مقدار از عقل تو براى تو کافى است که راه هاى گمراهى را از راه سعادت براى تو واضح و روشن سازد»; (کَفَاکَ مِنْ عَقْلِکَ مَا أَوْضَحَ لَکَ سُبُلَ غَیِّکَ مِنْ رُشْدِکَ).

ارباب لغت «غى» را به معناى گمراهى یا سرگردانى در بیراهه ها تفسیر کرده اند ولى به عقیده راغب در مفردات به هرگونه گمراهى غى گفته نمى شود بلکه به نوعى از گمراهى اطلاق مى گردد که از فساد عقیده سرچشمه مى گیرد و به تعبیر دیگر، گمراهى توأم با اعتقاد فاسد است. «رشد» در لغت به معناى راه یافتن به مقصد و مقصود و رسیدن به واقع است و اگر به کودک بالغ شده و آگاه «رشید» گفته مى شود براى این است که به مقصود رسیده و صلاح و مفسده خود را درک مى کند.

البته درمورد عقل مراحل بالاترى نیز وجود دارد که انسان به وسیله آن دقایق معانى و مسائل عمیق علمى را درک مى کند و مى تواند نوآورى ها و ابتکارات فراوانى در علوم مختلف از خود به یادگار بگذارد. این مرحله از عقل، بسیار خوب است و مهم و تأثیرگذار ولى براى نجات انسان کافى نیست و چه بسیار عالمان بزرگى در فنون مختلف بودند که گرفتار انحرافاتى شدند.

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اش انگشت روى آن شاخه از عقل گذاشته که مایه نجات انسان در دنیا و آخرت است و هدف اصلى از آفرینش عقل همان مى باشد. به همین دلیل در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَیئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْل; خداوند در میان بندگانش هیچ نعمتى را مهمتر از عقل تقسیم نکرده است».[۱]

در حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «مَنْ کَانَ عَاقِلاً کَانَ لَهُ دِینٌ وَمَنْ کَانَ لَهُ دِینٌ دَخَلَ الْجَنَّهَ; کسى که عاقل باشد دیندار است و کسى که دیندار باشد وارد بهشت مى شود».[۲]

حتى ممکن است انسان در مسیر حق باشد ولى چون عقل درستى ندارد ناگهان فریب هواى نفس یا شیطان و یا انسان هاى شیطان صفت را بخورد و از راه منحرف گردد.

ازاین رو رسول خدا(صلى الله علیه وآله) در حدیثى مى فرماید: «إِذَا بَلَغَکُمْ عَنْ رَجُل حُسْنُ حَال فَانْظُرُوا فِى حُسْنِ عَقْلِهِ فَإِنَّمَا یجَازَى بِعَقْلِهِ; هنگامى که به شما خبر برسد که فلان شخص داراى حالت خوبى (و در مسیر اطاعت) است، به آن قناعت نکنید و نگاه به خوبى عقل او کنید چراکه جزاى اعمال به مقدار عقل است».[۳]

در حدیث دیگرى که در تحف العقول آمده مى خوانیم: جمعى در حضور پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بودند. مردى نصرانى از اهل نجران که داراى بیان خوب و وقار و هیبتى بود وارد مدینه شده بود. به رسول خدا(صلى الله علیه وآله) عرض کردند: چقدر این مرد نصرانى عاقل و هشیار است. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمود: چنین نگویید. عاقل کسى است که به یگانگى خداوند ایمان داشته باشد و اطاعت فرمان او کند; «مَهْ إِنَّ الْعَاقِلَ مَنْ وَحَّدَ اللَّهَ وَعَمِلَ بِطَاعَتِهِ».[۴]

این سخن را با اشعارى که در دیوان منسوب به امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده و هماهنگ با این گفتار حکیمانه است پایان مى دهیم:

و أفضَلُ قسمِ اللهِ للمرءِ عَقلُه *** فلیسَ مِنَ الخَیراتِ شىءٌ یُقارِبُه
إذا أکمَلَ الرحمنُ للمَرءِ عَقلَهُ *** فَقد کَملت أخلاقُه و مَآرِبُه
یعیشُ الفتى فى النّاسِ بالعَقلِ إنّه *** على العقلِ یَجرى عِلمُه و تَجاربُه
یُزینُ الفَتى فى النّاس صِحّهُ عَقلِه *** وإن کانَ مَحظوراً عَلیهِ مَکاسِبُه
یُشِینُ الفتى فى النّاس قِلّهُ عَقلِه *** وإن کَرُمَت أعراقُه و مَناصِبه

برترین تقسیم نعمتى که خداوند براى انسان کرده است عقل اوست و هیچ چیز از نیکى ها به پاى آن نمى رسد.
هنگامى که خداوند بخشنده عقل انسان را کامل کند به یقین تمام اخلاق و اعمال او کامل مى شود.

جوانمردان در میان مردم، با عقل خود زندگى مى کنند چراکه علم و تجربه همراه عقل است.
آنچه انسان را در میان مردم زینت مى دهد سلامت عقل اوست هر چند کسبوکار پر رونقى نداشته باشد.
و آنچه چهره انسان را در میان مردم زشت مى سازد کمى عقل اوست هرچند ریشه ها و منصب هاى او فراوان باشد[۵]. [۶]
*****
پی نوشت:
[۱]. کافى، ج ۱، ص ۱۲، ح ۱۱.
[۲]. همان، ص ۱۱، ح ۶.
[۳]. همان، ص ۱۲، ح ۹.
[۴]. تحف العقول، ص ۵۴.
[۵]. دیوان على، ص ۶۶.
[۶]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب تنها مدرک دیگرى که براى این گفتار حکیمانه نقل کرده غررالحکم است که آن را با تفاوتى که حاکى از تعدد منبع است آورده، مى گوید: «کَفاکَ مِن عَقلِکَ ما أبانَ رُشدَک مِن غَیِّک». (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۹)