حکمت ۴۰۱ نهج البلاغه: سازگاری و هماهنگی با مردم

سازگاری و هماهنگی با مردم

هماهنگى معقول با مردم:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه اشاره به یک نکته لطیف اجتماعى مى کند مى فرماید: «هماهنگى با مردم در اخلاقشان سبب در امان بودن از کینه توزى و دشمنى آن هاست»; (مُقَارَبَهُ النَّاسِ فِی أَخْلاَقِهِمْ أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ).

شک نیست که هر قوم و جمعیت بلکه هر انسانى صفات و اخلاق ویژه خود را دارد و به کسانى علاقه مند است که در صفات و اخلاق با او هماهنگ باشند، به آداب و رسومش احترام بگذارند و مطابق خواسته هاى او عمل کنند. هماهنگى با مردم در این امور ـ البته در مواردى که برخلاف شرع و عقل نیست ـ سبب مى شود که آن ها انسان را از خود بدانند و با او رابطه دوستى برقرار کنند و همین امر سبب امنیت از کینه توزى و دشمنى آن ها مى شود.

البته همان گونه که اشاره شد منظور، هم رنگ جماعت شدن در زشتى و بدى ها و آداب و رسوم غلط و کارهاى خلاف شرع و عقل نیست چراکه نه شرع به ما چنین اجازه اى را مى دهد و نه عقل و خرد. در روایات اسلامى عنوان دیگرى مطرح است که با آنچه در این کلام شریف آمده قریب المضمون مى باشد و آن مسأله مدارا با مردم است.

در احادیث فراوانى به مدارا کردن با مردم توصیه و بر آن تأکید شده است ازجمله امیرمؤمنان على(علیه السلام) مى فرماید: «دارِ النّاسَ تأمَنْ غوائِلَهُم و تَسْلَمْ مِن مَکایِدِهم; با مردم مدارا کن تا از دشمنى آن ها و کید و مکرشان در امان باشى».[۱]

مرحوم کلینى در کتاب شریف کافى در جلد دوم بابى تحت عنوان «باب المداراه» مطرح کرده که در ذیل آن روایات متعددى آورده است ازجمله در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل مى کند: «ثَلاَثٌ مَنْ لَمْ یکُنَّ فِیهِ لَمْ یتِمَّ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ یحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِى اللَّهِ وَ خُلُقٌ یدَارِى بِهِ النَّاسَ وَ حِلْمٌ یرُدُّ بِهِ جَهْلَ الْجَاهِلِ; سه چیز است که در هرکس نباشد هیچ کارى از کارهاى او سامان نمى پذیرد: ورع و تقوایى که او را از معصیت خدا بازدارد و اخلاقى که او را به مدارا کردن با مردم وادارد و حلم و بردبارى اى که جهل جاهلان را با آن از خود دور سازد».[۲]

در حدیث دیگرى از آن حضرت این مسأله با تأکید بیشترى عنوان شده است، مى فرماید: «أَمَرَنِى رَبِّى بِمُدَارَاهِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنِى بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ; پروردگارم مرا به مدارا کردن با مردم دستور داده همان گونه که دستور به فرائض و واجبات داده است».[۳]

و در حدیث سومى باز هم تأکید بیشترى در این زمینه شده، مى فرماید: «مُدَارَاهُ النَّاسِ نِصْفُ الاِْیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیشِ; مدارا کردن با مردم نصف ایمان است و رفاقت با آن ها نصف زندگى است».[۴]

کلام امام(علیه السلام) درباره هماهنگى با اخلاق مردم و احادیث متعددى که در بالا از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در مورد مدارا کردن با خلق خدا و رفاقت با آن ها نقل کردیم نشانه روشنى از روح اجتماعى تعلیمات اسلام است که تا چه اندازه مسائل مختلف اخلاقى و روانى را براى هم زیستى مسالمت آمیز با مردم مورد توجه قرار داده است.

این سخن را با حدیث دیگرى از امام صادق(علیه السلام) پایان مى دهیم: «إِنَّ قَوْماً مِنَ النَّاسِ قَلَّتْ مُدَارَاتُهُمْ لِلنَّاسِ فَأُنِفُوا (فَنُفُوا) مِنْ قُرَیش وَ ایمُ اللَّهِ مَا کَانَ بِأَحْسَابِهِمْ بَأْسٌ وَ إِنَّ قَوْماً مِنْ غَیرِ قُرَیش حَسُنَت مُدَارَاتُهُمْ فَأُلْحِقُوا بِالْبَیتِ الرَّفِیعِ; گروهى از مردم مدارا کردنشان نسبت به دیگران کم و ضعیف بود و لذا از قبیله قریش نفى و طرد شدند و به خدا سوگند ازنظر حسب و نسب مشکلى نداشتند (مشکلشان عدم مدارا بود) و گروهى از غیر قریش مدارا کردنشان خوب بود و ملحق به این بیت رفیع شدند».[۵]

بار دیگر تأکید مى کنیم که منظور از هماهنگى و مدارا با مردم این نیست که هم رنگ آن ها در خلاف کارى ها و معاصى و آلودگى شویم. به یقین کسى که پایبند به موازین شرع باشد چنین فکرى به خود راه نمى دهد بلکه منظور هماهنگى و مدارا در امور مباح و چیزهایى است که مورد علاقه آن ها و مشروع مى باشد.[۶]

*****
پی نوشت:
[۱]. غررالحکم، ح ۱۰۱۷۹.
[۲]. کافى، ج ۲، ص ۱۱۶، ح ۱.
[۳]. همان، ص ۱۱۷، ح ۴.
[۴]. همان، ح ۵.
[۵]. کافى، ج ۲، ص ۱۱۷، ح ۶.
[۶]. سند گفتار حکیمانه: در مصادر آمده است که قبل از مرحوم سید رضى، جاحظ در المائه المختاره این کلام حکمت آمیز را آورده و بعد از سید رضى آمدى در غررالحکم آن را با تفاوت مختصرى ذکر کرده و همچنین ابن القاسم در ریاض الاخبار با بعضى اضافات آن را آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۹۶)