حکمت ۳۸۲ نهج البلاغه: آنچه نمیدانی و هرچه میدانی مگو

آنچه نمیدانی و هرچه میدانی مگو

دو نکته حکیمانه:

امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم اشاره مى فرماید: نخست این که انسان باید از گفتن چیزى که درباره آن آگاهى ندارد بپرهیزد، مى فرماید: «آنچه را نمى دانى مگو»; (لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ).

زیرا اولاً در آیات متعددى از قرآن مجید از این کار نهى شده است به خصوص هرگاه اسناد به خداوند متعال داده شود. در سوره بقره مى فرماید: «(إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ); او شما را فقط به بدى ها و کار زشت فرمان مى دهد; (و نیز دستور مى دهد) آنچه را که نمى دانید، به خدا نسبت دهید».[۱]

در سوره اعراف نیز مى خوانیم که خداوند مى فرماید: «(قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّىَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالاِْثْمَ وَالْبَغْىَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِکُوا بِاللهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ); بگو: «خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است; و (همچنین) گناه و ستم به ناحق را; و این که چیزى را که خداوند دلیلى براى آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید; و به خدا مطلبى نسبت دهید که نمى دانید».[۲]

در سوره اسراء مى فرماید: «(وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولا); از آنچه به آن آگاهى ندارى، پیروى مکن، چراکه گوش و چشم و دل، همه مسئول اند».[۳]

ثانیاً ازنظر عقل نیز کار قبیحى است زیرا هنگامى که انسان چیزى را نمى داند ولى به طور قطع از آن خبر مى دهد مفهومش این است که من درباره آن علم و اطلاع دارم در حالى که این دروغ است و دروغ، از زشت ترین کارهاست.

اضافه بر این امکان دارد آن سخن برخلاف واقع و کذب باشد بنابراین ذکر آن به طور قطع، نوعى تجرى در برابر خداوند است چراکه چیزى را بى پروا مى گوید که احتمال دارد معصیت خداوند باشد.

مرحوم کلینى در جلد اول کتاب کافى بابى تحت عنوان «النَّهْى عَنِ الْقَوْلِ بِغَیرِ عِلْم» ذکر کرده که در آن روایات بسیارى آورده است. ازجمله در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) نقل مى کند که فرمود: «لِلْعَالِمِ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَىء وَ هُوَ لاَ یعْلَمُهُ أَنْ یقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَلَیسَ لِغَیرِالْعَالِمِ أَنْ یقُولَ ذَلِکَ; هنگامى که سؤالى از شخص عالمى شود در حالى که پاسخ آن را نمى داند باید بگوید: «الله اعلم» و کسى که عالم نیست حتى این جمله را هم نباید بگوید (زیرا او علمى ندارد که خدا را از خود اعلم بداند)».[۴]

در حدیث دیگرى از آن حضرت آمده است که شخص غیر عالم در برابر چنین سؤالى باید بگوید: «لا ادرى; نمى دانم» و نگوید: «الله اعلم».[۵]
در حدیث دیگرى مى خوانیم که زراره ابن اعین از امام باقر(علیه السلام) پرسید: خداوند چه حقى بر بندگان دارد؟ امام(علیه السلام) فرمود: «أَنْ یقُولُوا مَا یعْلَمُونَ وَیقِفُوا عِنْدَ مَا لاَ یعْلَمُون; از آنچه مى دانند سخن بگویند و درباره آنچه نمى دانند توقف کنند».[۶]

احادیث دیگرى نیز قریب به همین مضمون نقل شده است.

مرحوم علامه مجلسى نیز در جلد دوم بحارالانوار باب ۱۶، همین مطلب (نهى از گفتن چیزى بدون آگاهى از آن) را عنوان کرده و آیات متعدد و ۵۰ روایت در این زمینه نقل کرده است.

در دومین نکته امام(علیه السلام) مى فرماید: «بلکه همه آنچه را مى دانى نیز مگو زیرا خداوند بر تمام اعضاى انسان واجباتى قرار داده که در قیامت از آن ها بازخواست مى کند»; (بَلْ لاَ تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ، فَإِنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَى جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بِهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ).

زیرا اولاً بیان آنچه انسان مى داند گاه افشاى اسرار مؤمنین و گاه غیبت و عیب جویى دیگران است و گاه سبب اهانت و یا ایجاد اختلاف در میان مردم و یا اشاعه فحشا و یا سبب اضطراب افکار عمومى مى شود و یا افراد کم استعدادى را به گمراهى مى افکند که همه این ها از مصادیق گناه است.

ثانیاً بیان آنچه انسان مى داند گاهى سبب انحراف از فضایل اخلاقى است زیرا گاهى خودستایى و اظهار کبر و غرور و برترى بر دیگران است و گاه شکل ریا و سمعه به خود مى گیرد که تمام این ها مذموم است.

علتى که امام(علیه السلام) براى نکته دوم گفته است مقصود ایشان را کاملاً آشکار مى سازد و آن این که چشم و گوش و دست و پا و زبان هرکدام مسئولیتى دارند: (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولا)[۷] و مسئولیت زبان از همه اعضا بیشتر است و گناهانى که با زبان انجام مى شود فزون تر و متنوع تر مى باشد.

این احتمال نیز وجود دارد که کلام اخیر امام(علیه السلام) بیان علت براى هر دو بخش کلام آن حضرت باشد.

ولى نباید فراموش کرد که امام(علیه السلام) مى فرماید: همه آنچه را مى دانى (کُلّ ما تعلَم). اشاره به این که بسیارى از چیزهایى را که انسان مى داند باید براى دیگران بیان کند و مردم را از جهل و بى خبرى درباره احکام الهى و مفاسد اخلاقى و یا خطراتى که جامعه اسلامى را تهدید مى کند خارج سازد.[۸]

*****
پی نوشت:
[۱]. بقره، آیه ۱۶۹.
[۲]. اعراف، آیه ۳۳.
[۳]. اسراء، آیه ۳۶.
[۴]. کافى، ج ۱، ص ۴۲، ح ۵.
[۵]. همان، ح ۶.
[۶]. همان، ص ۴۳، ح ۷
[۷]. اسراء، آیه ۳۶.
[۸]. سند گفتار حکیمانه: قبل از سید رضى مرحوم صدوق این کلام حکیمانه را در کتاب من لا یحضر و مرحوم مفید در کتاب اختصاص ضمن وصایاى امام(علیه السلام) به فرزندش محمّد بن حنفیه آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص۲۷۹)