حکمت ۳۶۱ نهج البلاغه: راه اجابت دعا

راه اجابت دعا

راه استجابت دعا:

امام(علیه السلام) در این کلام شریف به نکته مهمى درمورد اسباب اجابت دعا اشاره کرده، مى فرماید: «هرگاه حاجتى به درگاه حق داشتى، نخست با صلوات بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) شروع کن، سپس حاجت خود را بخواه زیرا خداوند، کریم تر از آن است که دو حاجت از او بخواهند، یکى را قبول و دیگرى را رد کند»; (إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَى اللّهِ، سُبْحَانَهُ، حَاجَهٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلاَهِ عَلَى رَسُولِهِ(صلى الله علیه وآله)، ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ; فَإِنَّ اللّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ، فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَیَمْنَعَ الاُْخْرَى).

در این جا دو سؤال مهم مطرح است: نخست این که چگونه نمى شود بین دو حاجت جدایى افکند، خدا یکى را بپذیرد و دیگرى را نپذیرد، اگر این موضوع با کرم و رحمت الهى منافات داشته باشد آن مواردى که یک حاجت بیشتر از خدا نمى خواهیم و برآورده نمى شود چه خواهد شد؟

پاسخ این سؤال این است که خداوند، کریم است و شخص کریم هنگامى که دو چیز یا چند چیز از او بخواهند در میان آن ها تجزیه قائل نمى شود و این نشانه نهایت کرم خداوند است و چنین نیست که به گفته بعضى از شارحان، یک سخن عامیانه باشد که در میان مردم معمول است مى گویند: تبعیض در میان دو خواهش نباید کرد، و امام(علیه السلام) هم از باب سخن گفتن مطابق افکار این دسته از مردم کلام فوق را فرموده باشد. این اشتباه بزرگى است. مقام امام(علیه السلام) والاتر از آن است که افکار عامیانه را تأیید کند.

البته اجابت دعا همان گونه که در روایات متعددى وارد شده، گاه به این صورت است که خداوند عین آن را به درخواست کننده مى دهد و گاه اگر آن را مصلحت نبیند، عوض آن را در دنیا یا آخرت به صورت دیگرى به او خواهد داد. در واقع هیچ دعایى نیست که به اجابت نرسد، خواه عین آن خواسته را خدا بدهد یا چیزى را به جاى آن و معادل آن یا بیشتر از آن.

سؤال دیگر این است که آیا صلوات فرستادن ما چیزى بر مقام پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى افزاید؟

بعضى از شارحان نهج البلاغه اصرار بر این دارند که مقام پیغمبر(صلى الله علیه وآله) بى نهایت بالاست و چیزى بر آن افزوده نخواهد شد. در حالى که این سخن اشتباه بزرگى است، مقامات قرب الى الله بى نهایت است، چنین نیست که پایان بیابد بنابراین خداوند به برکت دعاى ما رحمت تازه اى بر روان پاک پیغمبر(صلى الله علیه وآله) مى فرستد.

و به عبارت دیگر، این ما نیستیم که مقام آن حضرت را بالاتر از آنچه هست مى بریم بلکه این خداوند است که گاه خودش و گاه به برکت تقاضاى فرشتگان و گاه به تقاضاى بندگان صالح، رحمت تازه اى بر روان پاک پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرستد.

در دعاها و روایات اسلامى شواهد روشنى بر این مطلب وجود دارد. در روایت معروف تشهّد نماز، این تعبیر از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: «وَتَقبَّلْ شَفاعتَه فى اُمَّتِهِ وارفَعْ دَرَجَتَه».[۱]

در یکى از خطبه هاى امیرمؤمنان على(علیه السلام) در روز جمعه نیز این عبارت آمده است: «اللّهمَّ صَلِّ على محمَّد عَبدِکَ وَرَسولِکَ ونَبِیِّکَ صلاهً نامِیهً زاکِیهً تَرفَعُ بها دَرَجَتَه».[۲]

در دعایى که از امام سجّاد(علیه السلام) وارد شده مى خوانیم که در مقام صلوات فرستادن بر پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به پیشگاه خداوند عرضه مى دارد: «فَارْفَعْهُ بِسَلامِنا إلى حَیثِ قدَّرتَ فى سابقِ عِلمِک أن تُبَلِّغَهُ إیّاهُ وبِصَلاتِنا علیه; مقام او را با سلام و درود ما بالا ببر تا آن جا که در علم خود براى او مقدر کرده اى که او را به آن مقام برسانى».[۳]

از سویى دیگر مى دانیم که طبق روایات متعدد، هرکس سنت حسنه اى بگذارد به تعداد کسانى که به آن سنت عمل مى کنند به او پاداش داده مى شود.

پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) بزرگ ترین سنت را که آیین اسلام است در میان جامعه بشریت قرار داده است بنابراین به تعداد کسانى که تا روز قیامت به آیین او مى پیوندند و به سنتش عمل مى کنند خداوند اجر و پاداش و ترفیع مقام به او مى دهد.

اضافه بر این، فرض کنیم پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ده سال بیشتر از این، عمر نصیبش مى شد آیا در آن ده سال، عبادات او ترفیع مقام برایش نداشت و در همان مقامى که داشت باقى مى ماند؟

کوتاه سخن این که مدارک فراوانى داریم که ثابت مى کند قرب خداوند نهایت و پایانى ندارد و معصومین(علیهم السلام) نیز مى توانند هر زمان به قرب و مقام والاترى برسند. همان گونه که از آغاز رسالت و امامت تا پایان آن به یقین ترفیع مقام داشتند بعد از رحلت و شهادت نیز بهوسیله تقاضاى رحمت و صلوات مؤمنان و یا عمل به سنت آن ها ترفیع مقام مى یابند.

به هر حال بدون شک اگر در استقبال یا بدرقه دعاها صلوات و درود بر پیامبر(صلى الله علیه وآله) باشد به اجابت نزدیک است و به همین دلیل در بسیارى از دعاهاى امام سجاد(علیه السلام) مى بینیم هنگامى که چیزى را از خدا مى خواست نخست صلوات و درود بر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرستاد.

این مطلب در دعاى مکارم الاخلاق کاملاً نمایان است که در هر فرازى از این دعا نخست امام(علیه السلام) صلوات و درود بر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرستد و بعد تقاضاى تازه اى از خداوند متعال مى نماید.

این سخن را با روایاتى که مرحوم کلینى در جلد دوم کافى در باب «الصلاه على النبى(صلى الله علیه وآله)…» نقل کرده است پایان مى دهیم:
در حدیثى از پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمده است: «لاَ یزَالُ الدُّعَاءُ مَحْجُوباً حَتَّى یصَلَّى عَلَى وَ عَلَى أَهْلِ بَیتِى; پیوسته دعا محجوب است (و به اجابت نمى رسد) تا زمانى که صلوات بر محمّد و آل محمّد فرستاده شود».[۴]

در حدیث دیگرى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم که فرمود: «اجْعَلُونِى فِى أَوَّلِ الدُّعَاءِ وَفِى آخِرِهِ وَفِى وَسَطِهِ; مرا در ابتداى دعا و در وسط دعا و در آخر دعا قرار دهید».[۵]

در حدیث دیگرى، از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «مَنْ کَانَتْ لَهُ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ حَاجَهٌ فَلْیبْدَأْ بِالصَّلاهِ عَلَى مُحَمَّد وَآلِهِ ثُمَّ یسْأَلُ حَاجَتَهُ ثُمَّ یخْتِمُ بِالصَّلاهِ عَلَى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یقْبَلَ الطَّرَفَینِ وَیدَعَ الْوَسَطَ إِذَا کَانَتِ الصَّلاهُ عَلَى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد لا تُحْجَبُ عَنْهُ; کسى که حاجتى در پیشگاه خدا دارد نخست صلوات بر محمّد و آلش بفرستد بعد حاجت خود را بخواهد سپس آن را با صلوات بر محمّد و آل محمّد پایان دهد زیرا خداوند متعال گرامى تر از آن است که دو طرف را بپذیرد و آنچه در وسط آن دو واقع شده است را نپذیرد.

چون هنگامى که صلوات بر محمّد و آل محمّد فرستاده شود (به یقین) محجوب از خداوند نخواهد بود»[۶]. [۷]

*****
پی نوشت:
[۱]. وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۹۸۹، ابواب تشهد، باب ۳، ح ۱ و ۲.
[۲]. من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۴۳۲.
[۳]. مطابق نقل مرحوم علاّمه شوشترى در شرح نهج البلاغه خود (بهج الصباغه)، ج ۲، ص ۳۳۵.
[۴]. کافى، ج ۲، ص ۴۹۱، ح ۱.
[۵]. همان، ص ۴۹۲، ح ۵.
[۶]. همان، ص ۴۹۴، ح ۱۶.
[۷]. سند گفتار حکیمانه: به گفته مرحوم خطیب در کتاب مصادر آنچه را مرحوم سید رضى در این جا آورده است مرحوم آمدى در غررالحکم با تفاوتى ذکر کرده که از آن استفاده مى شود از جاى دیگرى گرفته است. سپس مى افزاید: مضمون این روایت شریف در اخبار اهل بیت(علیهم السلام) به صورت گسترده آمده و در روایات متعددى مى خوانیم که براى استجابت دعا باید نخست یا در پایان آن از درود بر محمّد و آل محمّد(علیهم السلام) استفاده کرد. (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۲۶۶)