حکمت ۱-۲۶۰ نهج البلاغه: قیام امام زمان علیه السلام

قیام امام زمان علیه السلام

آینده درخشان:

سیّد رضى، صدر این کلام را ذکر نکرده در حالى که بدون آن، مفهوم کلام امام علیه السلام کاملا روشن نمى شود، ولى علامه مجلسى از کتاب غیبت شیخ طوسى این حدیث را به طور کامل با ذکر سند از امام صادق علیه السلام نقل مى کند و مى گوید :

«امیرمؤمنان علیه السلام چنین فرمود:

«لا یَزَالُ النَّاسُ یَنْقُصُونَ حَتَّى لا یُقَالَ اللَّهُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَبْعَثُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ أَطْرَافِهَا وَیَجِیئُونَ قَزَعاً کَقَزَعِ الْخَرِیفِ وَاللَّهِ إِنِّی لاََعْرِفُهُمْ وَأَعْرِفُ أَسْمَاءَهُمْ وَقَبَائِلَهُمْ وَاسْمَ أَمِیرِهِمْ…؛

مردم پیوسته (ازنظر عقاید مذهبى) رو به نقصان مى روند تا زمانى که حتى نام «الله» به فراموشى سپرده مى شود. در این هنگام پیشواى دین در جایگاه خود مستقر مى شود و خداوند گروهى را از اطراف بلاد برمى انگیزد و مانند پاره هاى ابر پاییز به سرعت به سراغ او مى آیند. به خدا سوگند من آنها را مى شناسم و حتى نام آنها و قبیله هاى آنها و نام امیرشان را نیز مى دانم...».

سیّد رضى؛ در تفسیر این حدیث شریف مى گوید:

«یعسوب به معناى آقا و پیشواى بزرگى است که در آن روز سرپرستى امور مردم را به دست مى گیرد و«قزع» به معناى قطعه هاى ابرى است که آب در آنها وجود ندارد (و ازاینرو با سرعت بر صفحه آسمان مى دوند و جمع مى شوند)»؛ (قالَ الرَّضِیُ: اَلْیَعْسُوبُ : السَّیِّدِ الْعَظیمُ الْمالِکُ لاُِمُورِ النّاسِ یَوْمَئِذٍ، وَالْقَزَعُ: قِطَعُ الْغِیَمِ الَّتی لا ماءَ فیها).

جمعى از شارحان نهج البلاغه در تفسیرى که سیّد رضى؛ براى «قَزَع» (جمع قُزَعه) کرده است ایراد گرفته و گفته اند:

در هیچیک از منابع لغت چنین تفسیرى براى «قَزَع» نشده، بلکه همگى آن را به معناى قطعات ابر گرفته اند بى آنکه تصریح کنند:

ابرى که آب نداشته باشد؛

ولى شاید مرحوم سیّد رضى این معنا را به دلالت التزامى استفاده کرده است، زیرا ارباب لغت گفته اند: قَزَع به قطعه هاى رقیق و پراکنده ابرها گفته مى شود (که با سرعت حرکت مى کنند) و طبیعى است که اینگونه ابرها آبى با خود حمل نمى کنند و به همین دلیل هم به سرعت پیش مى روند. منظور امام علیه السلام نیز این است که پیروان او به سرعت گرد اوجمع می شوند.

در تفسیر «ذَنَب» نیز شارحان اختلاف کرده و گفته اند «یَعْسُوب» در اصل همان ملکه زنبوران عسل است و هنگامى که استقرار مى یابد دم خویش را بر زمین مى زند، بنابراین این جمله کنایه از استقرار و استحکام است.

این احتمال نیز از سوى بعضى دیگر داده شده که «ذَنَب» به معناى پیروان است و معناى جمله این است که پیشواى دین به همراه پیروان خود به راه مى افتاد (در این صورت «ضَرَبَ» به معناى ضَرْب فِى الأرض و حرکت بر روى زمین است).

این احتمال نیز داده شده که زنبور عسل هنگامى که خشم مى گیرد نیش خود را بیرون مى آورد، بنابراین جمله کنایه از این است که پیشواى دین در برابر ناهنجارىها خشمگین می شود و به پا مى خیزد؛ ولى معناى اول مناسبتر به نظر مى رسد، هرچند جمع میان این تعابیر و تفسیرها نیز بعید نیست.

در اینکه این سخن درباره چه کسى است، معروف در میان شارحان این است که امام علیه السلام به ظهور حضرت مهدى علیه السلام اشاره مى کند و شاهد زنده این سخن همان چیزى است که مرحوم علامه مجلسى در ذیل این حدیث شریف به نقل از غیبت شیخ طوسى از امام صادق علیه السلام از جدش امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده است که مى گوید:

پیروان و حامیان آن مرد الهى سیصد و سیزده نفر مطابق عده رزمندگان اسلام در غزوه بدرند، همگى گرد او جمع مى شوند و آیه شریفه «(أَیْنَ مَا تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمْ اللهُ جَمِیعآ إِنَّ اللهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ)؛ هرجا باشید، خدا همه شما را حاضر مى کند؛ زیرا او، بر هر کارى تواناست» نیز اشاره به همین معناست.

به هرحال مى دانیم یاران سیصد وسیزده نفر مربوط به ظهورحضرت مهدى علیه السلام است و این قرینه روشنى است که منظور امام علیه السلام نیز همین معنا بوده است.

تفسیر این حدیث شریف به ظهور حضرت مهدى علیه السلام منحصر به شارحان شیعه نیست، ابن ابى الحدید معتزلى نیز مى گوید: امام علیه السلام در این جمله از ظهور مهدى علیه السلام خبر مى دهد که به عقیده ما در آخرالزّمان متولد مى شود. ولى ما پیروان مکتب اهل بیت معتقدیم آن حضرت تولد یافته و هم اکنون زنده و در پشت پرده غیبت است.