حکمت ۸۰ نهج البلاغه: اهمیت کسب علم و حکمت

اهمیت کسب علم و حکمت

و فرمود (ع): حکمت گمشده مؤمن است. پس حکمت را فراگیر، هر چند، از زبان منافقان باشد.

دانش گمشده مؤمن است:

آنچه در این کلام گهربار آمده است شبیه چیزى است که در کلام قبل آمد; اما به تعبیر و به شکل دیگر.

امام(علیه السلام) براى این که نامحدود بودن منبع علم را روشن سازد تشبیه زیبایى کرده مى فرماید:

«علم و دانش گمشده مؤمن است، بنابراین دانش را بگیر، هرچند از اهل نفاق باشد»;

(الْحِکْمَهُ ضَالَّهُ الْمُؤْمِنِ، فَخُذِ الْحِکْمَهَ وَلَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ).

روشن است هرگاه انسان گمشده پرارزشى داشته باشد دائماً به دنبال آن مى گردد و آن را نزد هرکس ببیند از او مى گیرد; خواه آن شخص مؤمن باشد یا کافر، منافق باشد یا مشرک، نیکوکار باشد یا بدکار.

این سخن در واقع نشان مى دهد که صاحبان اصلى علم و دانش افراد باایمان اند و منافقان و فاسدان غاصبانه از آن استفاده مى کنند و چه بسا آن را وسیله اى براى رسیدن به اهداف سوء خود قرار مى دهند، بنابراین، صاحب حقیقى آن که مؤمنان اند هر جا که آن را بیابند به آن سزاوارترند.

شبیه چیزى که به صورت گسترده تر در قرآن مجید آمده است; در سوره «اعراف»، آیه ۳۲ مى خوانیم:

«(قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَهَ اللّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذینَ آمَنُوا فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا خالِصَهً یَوْمَ الْقِیامَهِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الاْیاتِ لِقَوْم یَعْلَمُونَ); بگو چه کسى زینت هاى الهى را که براى بندگان خود آفریده و (همچنین) روزى هاى پاکیزه را حرام کرده است.

بگو اینها در زندگى دنیا از آن کسانى است که ایمان آورده اند (هرچند دیگران نیز از آن استفاده مى کنند ولى) در قیامت خالص براى مؤمنان خواهد بود. این گونه آیات خود را براى کسانى که آگاهند شرح مى دهیم».

گرچه آیه ناظر به مواهب مادى است; ولى مواهب معنوى را به طور مسلم شامل مى شود.

در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید آمده است که روزى «حجاج» خطبه خواند و در ضمن آن گفت: «إنَّ اللّهَ أمَرَنا بِطَلَبِ الاْخِرَهِ وَکَفانا مَؤنَهَ الدُّنْیا فَلْیَتَنا کُفینا مَؤنَهُ الاْخِرَهِ وَأُمرْنا بِطَلَبِ الدُّنْیا; خداوند ما را به طلب آخرت دستور داده و روزى دنیوى ما را ضمانت کرده. اى کاش آخرت را براى ما تضمین مى کرد و ما مأمور به طلب دنیا بودیم». حسن بصرى این سخن را شنید و گفت: «هذهِ ضالَّهُ الْمؤمِنْ خَرَجَتْ مِنْ قَلْبِ الْمُنافِقِ; این همان گمشده مؤمن است که از قلب منافقى خارج شده است»(۱). (۲)

*****

پی نوشت:

(۱). شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج ۱۸، ص ۲۲۹.
(۲). سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج البلاغه آمده است از جمله کسانى که قبل از سیّد رضى این سخن حکمت آمیز را در کتاب هاى خود نقل کرده اند، ابن قتیبه در عیون الاخبار و ابو على قالى در امالى و ابن عبد ربه در عقد الفرید و مسعودى در مروج الذهب است. بعضى از راویان حدیث آن را به این صورت نقل کرده اند: «الْحِکْمَهُ ضالَّهُ الْمُؤمِنِ فَلْیَطْلُبَها وَلَوْ فى أیْدى أهْلِ الشِّرْکِ» و بعضى: «وَلَوْ فى أیْدى أهْلِ الشَّرِ» که مضمون همه با یکدیگر نزدیک است». (مصادر نهج البلاغه، ج ۴، ص ۶۷). در کتاب تمام نهج البلاغه نیز این گفتار حکمت آمیز در ضمن اندرزهایى که امام به فرزندش «محمد بن حنفیه» فرمود آمده است. (تمام نهج البلاغه، ص ۶۹۹).