حکمت ۵-۲۶۰ نهج البلاغه: افزایش ایمان در قلب

افزایش ایمان در قلب

و در حدیثى از آن حضرت (ع) آمده است: ایمان آشکار مى شود به صورت «لمظه» اى در دل، هر چه ایمان بیشتر شود، این لمظه بزرگتر گردد.
«لمظه» مثل نقطه اى است سفید و از این معنى است «فرس المظ» هنگامى که بر پوزه اش سفیدى باش

پیشرفت تدریجى نور ایمان در قلب:

امام علیه السلام در این گفتار نورانى به تأثیر تدریجى ایمان (و اعمال صالحه) در قلب و روح انسان پرداخته و مى فرماید: «ایمان، نخست به صورت نقطه سفید ودرخشانى در دل آشکار مى شود و هرقدر ایمان افزایش مى یابد آن نقطه سفید و نورانى گسترده تر مى شود»؛ (إِنَّ الاِْیمَانَ یَبْدُو لُمْظَهً فی الْقَلْبِ، کُلَّمَا ازْدَادَ آلاِْیْمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمْظَهُ).

مرحوم سیّد رضى بعد از ذکر این کلام به تفسیر واژه «لُمْظَه» پرداخته ومى گوید: «لُمْظَه» چیزى مانند یک نقطه سفید است (و این تعبیرى است بسیار زیبا و فصیح) و به همین جهت به اسبى که بر لبش نقطه سفیدى باشد «الْمَظ» مى گویند»؛ (وَاللُّمْظَهُ مِثْلُ النُّکْتَهِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ. وَمِنْهُ قیلَ: فَرَسٌ ألْمَظُ، إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَىْءٌ مِنَ الْبَیاضِ).

«جحفله» به معناى لب اسب یا لب زیرین آن است. گویا مرحوم سیّد رضى این تفسیر را از «اصمعى» گرفته که «ابن سلام» (متوفاى ۲۲۴) در غریب الحدیث از وى به این صورت نقل کرده است : «وَاللُّمْظَهُ مِثْلُ النُّکْتَهِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ. وَمِنْهُ قیلَ: فَرَسٌ ألْمَظُ، إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَىْءٌ مِنَ الْبَیاضِ».

البته ارباب لغت در تفسیر واژه «لُمْظَه» معانى دیگرى نیز نقل کرده اند؛ از جمله مقدار مختصرى روغن که با نوک انگشت برمى گیرند و «لُماظَه» به بقایاى غذا در اطراف دهان و دندانها گفته مى شود و مناسب در اینجا همان معنایى است که مرحوم سیّد رضى ذکر کرده است.

در حکمت ۴۵۶ نیز خواهد آمد که امام علیه السلام مى فرماید: «أَلا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَهَ لاَِهْلِهَا؛ آیا آزادمردى پیدا مى شود که این ته مانده دنیا را به اهلش واگذارد؟».

به هرحال مقصود امام علیه السلام تأثیر تدریجى اعمال صالح و ناصالح در قلب انسان است و به بیان دیگر، هر عملى تأثیرى در روح مى گذارد که اگر همان عمل یا شبیه آن تکرارشود، آن آثار گسترده ترمى شود تا آنجا که تمام قلب را فرا مى گیرد. اگر اعمال صالحه باشد قلب کاملاً نورانى مى شود و اگر کارهاى خلاف باشد قلب به طور کامل ظلمانى مى شود و اینکه در آیات قرآن و اخبار معصومان آمده است که بعد از گناه فورا توبه کنید براى آن است که اثرى که گناه در قلب گذاشته به صورت رنگ ثابتى درنیاید، زیرا در آغاز قابل شست و شو است؛

اما هنگامى که به صورت عادت یا ملکه درآمد تغییر آن بسیار مشکل است.

همانگونه که در ذکر مصادر اشاره شد «ابوطالب مکى» از علماى اهل سنّت در قوت القلوب این روایت را به شکل مشروحترى از امیرمؤمنان على علیه السلام ذکر کرده است که فرمود: «إنَّ الاْیمانَ لَیَبْدُو لُمْعَهً بَیْضاءً فَإذا عَمِلَ الْعَبْدُ الصَّالِحاتَ نَما وَزادَ حَتّى یَبیضُ قَلْبُهُ کُلُّهُ، وَإنَّ النِّفاقَ لَیَبْدُو نُکْتَهً سَوْداءً فَإذَا انْتَهَکَتِ الْحُرُماتُ نَمَتْ وَزادَتْ حَتّى یَسُودُ الْقَلْبُ فَیَطْبَعُ بِذلِکَ الْخَتْمُ؛

ایمان در آغاز به صورت نقطه سفیدى آشکار مى شود. هنگامى که بندگان خداوند اعمال صالحه انجام دهند نمو و افزایش پیدا مى کند تا آنجا که تمام قلب سفید و روشن مى شود و (در مقابل) نفاق به صورت نقطه سیاهى (در قلب) آشکار مى شود، هنگامى که انسان در برابر فرمان هاى الهى پرده درى کند نمو و افزایش مى یابد تا زمانى که تمام قلب سیاه مى شود و در این حالت مُهر بر دل انسان گذاشته مى شود (و راه بازگشت بر او بسته خواهد شد)».

سپس امام علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود: «(کَلاَّ بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَّا کَانُوا یَکْسِبُونَ)؛ اینگونه نیست که آنها مى گویند. اعمال آنها زنگار بر قلبشان نهاده است».

ازنظر عقلى نیز این مسئله کاملاً پذیرفتنى است، زیرا هر کار خوب و بدى اثر مثبت یا منفى در روح انسان مى گذارد و وقتى این آثار متراکم گردد، روح به طور کامل شفاف یا ظلمانى و تاریک مى شود. در صورت اول، احتمال گمراهى بسیار بعید و در صورت دوم، احتمال نجات نیز بعید به نظر مى رسد.

از مباحث بالا (هم ازنظر احادیث و هم ازنظر منطق عقل) روشن است آنچه بعضى از علماى اهل سنّت پنداشته اند که ایمان قابل افزایش و کاستى نیست اشتباه است؛

ایمان درجات دارد همانگونه که کفر نیز داراى درجاتى است وانسان به طور محسوس در افرادى که در اطراف اوست یا نام آنها در تواریخ آمده است مى بیند که مؤمنان، کافران، منکران و فاسقان ازنظر درجات ایمان وکفر متفاوت بودند.

قرآن مجید نیز تصریح مى کند هنگامى که آیه اى از قرآن نازل مى شود بر ایمان مؤمنان افزوده مى گردد، همانگونه که بر رجس و پلیدى منافقان و مخالفان به سبب لجاجتى که دارند:

«(وَإِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَهٌ فَمِنْهُمْ مَّنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِیمَانآ فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِیمَانآ وَهُمْ یَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذِینَ فِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسآ إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ کَافِرُونَ)؛ اما کسانى که ایمان آورده اند، بر ایمانشان افزوده است؛ و آنها (به فضل و رحمت الهى) خوشحالند. * و امّا آنها که در دلهایشان بیمارى است، پلیدى بر پلیدى شان افزوده است؛ و از دنیا رفتند در حالى که کافر بودند».

این سخن را با ذکر بخش کوتاهى از حدیث بسیار مشروحى از امام صادق علیه السلام پایان مى دهیم: یکى از یاران امام علیه السلام از آن حضرت درباره ایمان سؤال مى کند آن حضرت مى فرماید:

«الاِْیمَانُ حَالاتٌ وَدَرَجَاتٌ وَطَبَقَاتٌ وَمَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَى تَمَامُهُ وَمِنْهُ النَّاقِصُ الْبَیِّنُ نُقْصَانُهُ وَمِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ قُلْتُ إِنَّ الاِْیمَانَ لَیَتِمُّ وَیَنْقُصُ وَیَزِیدُ قالَ نَعَمْ؛ ایمان حالات و درجات و طبقات و منازلى دارد که بعضى از آن کامل است و به منتهاى کمال رسیده است و بعضى ناقص است و نقصانش کاملاً آشکار است. بعضى رجحان دارد و در حال افزایش است. راوى مى گوید: از آن حضرت پرسیدم: آیا ایمان کم و زیاد مى شود؟ فرمود: آرى. (و به یقین کم و زیاد شدن آن براثر اعمال صحیح و غلط و اعمال نیک و بد است)».