حکمت ۴۳۶ نهج البلاغه: راه شناخت کریمان

راه شناخت کریمان

معرف کریمان:

این گفتار حکیمانه در منابع مختلف نهج البلاغه به دو صورت نقل شده است: اول به همان صورتى که در عبارت بالا آمده و «عُرِفَتْ» از ماده «معرفت» ذکر شده و مفهوم کلام امام(علیه السلام) این است: «شایسته ترین مردم به کَرَم کسى است که معرف کریمان باشد»; (أَوْلَى الَّناسِ بِالْکَرَمِ مَنْ عُرِفَتْ بِهِ الْکِرَامُ).

«کَرَم» در اصل به معناى شرافت است و به شخصى که داراى صفات برجسته باشد کریم گفته مى شود و به گفته راغب در مفردات، هرگاه کَرَم به عنوان صفت خداوند به کار رود و گفته شود: خداوند کریم است، یعنى داراى انواع بخشش ها دربرابر بندگان خویش است و هنگامى که آن را به عنوان وصفى براى انسان ذکر کنند به معناى دارا بودن صفات برجسته انسانى و شرافت و شخصیت است. و در گفتار حکیمانه مورد بحث به همین معنا آمده و اشاره به افراد صاحب فضیلت و باشخصیت است. به اشیاء نفیس نیز کریم گفته مى شود و سنگ هاى قیمتى را «حجر کریم» مى گویند.

اشاره به این که وقتى کسى اشخاص کریم و باشخصیت و بزرگوار را معرفى مى کند مفهومش این است که او این اشخاص را دوست مى دارد و کَرَم و کرامت را ارزش مى شمرد اگر چنین است خودش از همه بیشتر باید به این موضوع اهمیت بدهد. کسى که حاتم طایى را مدح و ستایش مى کند باید خودش سهمى از سخاوت و کرم داشته باشد.

از آن فراتر کسى که امام بزرگوارى را به صفات برجسته اى مى ستاید; امیرمؤمنان(علیه السلام) را به جود و سخاوت و شجاعت و علم و درایت و امام حسین(علیه السلام) را به ایثار و شهادت در راه خدا مى ستاید و همچنین هر یک از ائمه(علیهم السلام) را به صفات برجسته اى توصیف مى کند چگونه مى تواند خودش از تمام این اوصاف بیگانه و تهى باشد. آرى آن کس که کرامت کریمان را مى ستاید از همه شایسته تر است که راه آن ها را بپوید.

و در نقطه مقابل، بیچاره ترین مردم کسانى هستند که خوبى هاى خوبان را توصیف مى کنند اما خودشان هرگز در عمل در مسیر آن ها نیستند. در حدیثى که مرحوم کلینى در کتاب کافى از امام صادق(علیه السلام) نقل کرده مى خوانیم: «إِنَّ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ حَسْرَهً یوْمَ الْقِیامَهِ مَنْ وَصَفَ عَدْلاً ثُمَّ عَمِلَ بِغَیرِهِ; شدیدترین حسرت ها در روز قیامت حسرت و افسوس کسى است که از عدالتى تعریف و تمجید کرده ولى خودش به غیر آن عمل نموده است».[۱]

مرحوم علامه مجلسى در جلد ۶۹ بحارالانوار بابى به عنوان «من وصف عدلا ثم خالفه الى غیره» آورده و احادیث متعددى در ذیل آن نقل کرده است.

واما بنابر صورت دوم که در بسیارى از نسخ آمده مفهوم کلام امام(علیه السلام) این است: شایسته ترین مردم به کَرَم کسى است که از دودمان کریمان باشد (و کَرَم در اعماق وجودش ریشه دوانده باشد) «أَوْلَى النَّاسِ بِالْکَرَمِ مَنْ عَرَّقَتْ فِیهِ الْکِرَامُ».

«عَرَّقَتْ» از ماده «عِرق» (بر وزن فکر) به معناى ریشه، گرفته شده است. شاعر عرب نیز دراین باره مى گوید:

إنّا سَألنا قَومَنا فَخِیارُهُم *** مَن کانَ أفضَلَهُم أبوه الأفضَل
أعطى الّذى أعطى أبوهُ قبلَه *** و تَبخّلت أبناءُ مَن یَتبخّل

ما درباره قوم و قبیله خود تحقیق کردیم دیدیم بهترین آن ها کسى بود که پدرش فضل و شرافتى داشت. کسى عطا و بخشش مى کند که پدرش پیش از او بخشش داشته و به عکس، فرزندان بخیلان بخل را پیشه مى کنند.
شاعر دیگرى مى گوید:

إنّ العروقَ إذا استَسَرّ بها الثَّرى *** أثْرى النّباتُ بها و طابَ المَزْرَع

هنگامى که خاک ریشه ها را خوب تغذیه مى کند گیاه و مزرعه اى که از طریق آن ریشه ها مى روید خوب و پاکیزه است.

این کلام را با سخنى از از سالار شهیدان امام حسین(علیه السلام) پایان مى دهیم آن جا که فرمود: «إِنَّ الدَّعِىَّ ابْنَ الدَّعیّ قَدْ رَکَزَ بَیْنَ اثْنَتَیْنِ بَیْنَ السِّلَّهِ وَ الذِّلَّهِ وَ هَیْهاتَ مِنَّا الذِّلّه یأبى اللّهِ ذلِکَ وَ رَسُولُهُ وَالمؤمنونَ وَ حُجُورٌ طابَتْ وطَهُرَتْ، وَ أُنُوفٌ حَمِیَّهٌ، وَ نُفُوسٌ أَبِیَّهٌ، مِنْ أن نُؤثِرَ طاعَهَ اللِّئامِ عَلى مَصارِعِ الْکِرامِ; آگاه باشید! مرد آلوده، فرزند آلوده، مرا در میان شمشیر و ذلّت مخیر ساخته است.

هیهات که من ذلّت را بپذیرم و او به مقصد خویش برسد! خداوند و رسولش و مؤمنان و نیاکان پاک دامن و مادران پاکیزه من، از این ابا دارند که اطاعت لئیمان را بر قربانگاه بزرگواران ترجیح دهیم»[۲]. [۳]
*****
پی نوشت:
[۱]. کافى، ج ۲، ص ۲۹۹، ح ۱.
[۲]. لهوف، ص ۹۷.
[۳]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب مدرک دیگرى براى این گفتار حکیمانه در این جا نیاورده و حواله به آخر کتاب داده است; حواله اى که توفیق انجام آن را نیافت خدایش غریق رحمت کند. و ما هم در جستوجوهایى که کردیم چیز تازه اى دراین باره نیافتیم هر چند سید رضى در گفتار خود صادق است و حتماً آن را از منبع معتبرى گرفته است.