حکمت ۳-۲۶۰ نهج البلاغه: آثار خصومت و دشمنی

آثار خصومت و دشمنی

آثار سوء خصومتها:

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنا به آثار سوء خصومتها اشاره کرده مى فرماید : «خصومت و دشمنى مهلکه هایى دربر دارد»؛ (إِنَّ لِلْخُصُومَه قُحَماً).

در اینکه امام علیه السلام چه زمانى این سخن را بیان فرموده اختلاف نظر است؛

بعضى مانند «نووى» در کتاب خود به نام مجموع مى گوید: این سخن را على علیه السلام در زمان خلیفه اول بیان فرمود هنگامى که برادرش عقیل را مأمور کرده بود از وى در مخاصمه اى دفاع کند و همچنین عبدالله بن جعفر را در زمان عثمان نیز وکالت داد که در حضورش از وى دفاع کند.

(در برابر کسى که ادعایى از حضرت داشت و حضرت گفت وگوى با او را در شأن خود نمى دانست) ولى ابن ابى الحدید تنها وکالت عبدالله بن جعفر را ذکر کرده است.

در اینجا نخست به سراغ کلام مرحوم سیّد رضى در تفسیر واژه «قُحَم» مى رویم. او مى گوید:

«منظور امام علیه السلام از قُحَم، مهلکه هاست، زیرا خصومت ودشمنى، در اغلب موارد افرادى را که در آن درگیرند به هلاکت و تلف سوق مى دهد و از این باب است که در بعضى از تعبیرات آمده که مى گویند:

«قُحْمَه الاعراب» و منظور از آن این است که سال قحطى دامان آنها را مى گیرد و اموال آنها را از بین مى برد و این تَقَحُّم و نفوذ آثار خشکسالى در میان آنهاست و در این مورد (قُحْمَه الاعراب) تفسیر دیگرى نیز ذکر شده و آن این است که خشکسالى، روستاییان را از سرزمین خود بیرون فرستاده و هنگامى که بیابان خشک شود آنها را نیازمند مى کند که به مناطق سبز و آباد بروند»؛

(یُریدُ بِالْقُحْمِ الْمَهالِکَ، لاَِنَّها تُقْحِمُ أَصْحابَها فِی الْمَهالِکِ وَالْمَتالِفِ فِی الاْکْثَرِ. وَمِنْ ذلِکَ قُحْمَهُ الاْعْرابِ، وَهُوَ أنْ تُصیبَهُمُ السَّنَهُ فَتَتَعَرَّقَ أَمْوالَهُمْ فَذلِکَ تَقَحُّمُها فِیهِمْ. وَقیلَ فِیهِ وَجْهٌ آخَرٌ: وَهُوَ أنَّها تُقْحِمُهُمْ بِلادَ الرِّیفِ، أَىْ تُحْوِجُهُمْ إلى دُخُولِ الْحَضَرِ عِنْدَ مُحُولِ الْبَدْوِ).

البته سیّد رضى؛ چون در جستوجوى جنبه هاى فصاحت و بلاغت کلام امام علیه السلام است روى واژه هاى پرمعناى خاص تکیه مى کند و به تفسیر آنها مى پردازد

بى آنکه صدر و ذیل کلام امام علیه السلام را ذکر کند. ولى قطع نظر از آنچه درباره تفسیر واژه «قُحَم» در کلام امام علیه السلام آمد با توجه به شأن ورود این سخن در کلام امام علیه السلام ، نکته مهمى روشن مى شود و آن اینکه امام علیه السلام هشدار مى دهد

که به خصومتها دامن نزنند، زیرا گاه خصومتى جزئى تبدیل به جنگى تمام عیار مى شود ونفوس واموال زیادى را از میان مى برد وچه بهتر که خصومت را در هرجا پیدا شد، هرچه زودتر پایان دهند و به فراموشى بسپارند تا از مهالک و به تعبیر امام علیه السلام از «قُحَم» آن نجات و رهایى یابند.

واژه «قُحَم» از ماده «قَحْم» (بر وزن فهم) در اصل به معناى ورود در کارهاى سخت وخطرناک است.

ازاینروهنگامى که اسب، سوار خودرا به محلّ خطرناکى مى برد تعبیر به «قَحَّمَ الفَرَسُ فارِسَهُ» مى کنند و کلام امام علیه السلام نیز اشاره به همین معناست و گاه اقتحام به معناى ورود به کارها بدون فکر و مطالعه قبلى به کار مى رود. آیه شریفه «(فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَهَ)؛ این انسان ناسپاس از گردنه بزرگ بالا نرفت» نیزاشاره به این است که «اقتحام» به معناى ورود به کارهاى دشوار است.

همانگونه که در شرح اسناد این کلام پرمعنا اشاره کردیم،

امام علیه السلام این سخن را هنگامى فرمود که برادرش عقیل را در زمان ابوبکر براى دفاع از او در برابر ادعایى که کسى نسبت به آن حضرت داشت وکالت داده بود یا در زمان عثمان هنگامى که عبدالله بن جعفر را از سوى خود وکیل کرده بود.

و اینکه امام علیه السلام شخصا در برابر خصم خود در دادگاه اسلامى قرار نگرفت به احتمال قوى از این نظر بوده است که طرف در حدى نبود که چنین لیاقتى را داشته باشد و اینکه خودش حضور در محکمه داشت. از این جهت بود که مى خواست هرچه زودتر دعوا پایان یابد و شاید جمله «إنَّ لِلْخُصُومَهِ قُحَمآ» را به عنوان علتى براى حضورش در آنجا بیان فرموده است.

اگر در مسیر پرونده هایى که در دادگاهها جریان دارد یا حوادث گوناگونى که در طول تاریخ رخ داده دقت کنیم، به عمق کلام امام علیه السلام بیشتر مى رسیم وپرتگاهها و تنگناها و هلاکتهایى که براثر خصومتها ـ گاه به علّت یک موضوع کوچک ـ رخ مى دهد با چشم خود مى بینیم و هشدار امام علیه السلام براى ما روشن مى شود.

در حکمت ۲۹۸ خواهد آمد که امام علیه السلام مى فرماید: «مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَهِ أَثِمَ؛ کسى که در دشمنى با مخالفان خود افراط کند گنهکار است».

«کلینى» در جلد دوم کافى بابى تحت عنوان «المِراءُ وَالْخُصومَهُ وَمُعاداهُ الرِّجال» آورده و در آن، احادیث پرمعنایى از پیامبر اکرم و ائمه هدى: ذکر کرده است. از جمله در حدیثى از امیرمؤمنان علیه السلام مى خوانیم: «إِیَّاکُمْ وَالْمِرَاءَ وَالْخُصُومَهَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَى الاِْخْوَانِ وَیَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ؛ از جدال در گفتوگو وخصومت بپرهیزید که دلهاى دوستان را در برابر یکدیگر بیمار مى سازد ونهال شوم نفاق را مى رویاند».

در حدیث دیگرى از امام صادق علیه السلام آمده است: «وَإِیَّاکُمْ وَالْخُصُومَهَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَتُورِثُ النِّفَاقَ وَتَکْسِبُ الضَّغَائِنَ؛ از خصومت بپرهیزید که فکر انسان را به خود مشغول مى کند و سبب نفاق و جدایى مى گردد و موجب دشمنى (در میان دوستان و) توده مردم خواهد شد».

قابل توجه اینکه «ابن قدامه»، فقیه معروف اهل سنت در کتاب فقهى خود به نام مغنى در باب وکالت و در اینکه در چه مواردى مى توان وکیل انتخاب کرد، این کلام شریف را از امیرمؤمنان على علیه السلام نقل مى کند و مى گوید: آن حضرت عبدالله بن جعفر را به عنوان وکیل نزد عثمان فرستاد و فرمود: «إنَّ لِلْخُصُومَهِ قُحْمآ وَإنَّ الشَّیْطانَ لَیَحْضُرُها وَإنّى لاَکْرَهُ أنْ أُحْضِرَها؛ خصومت مهلکه هایى دارد وشیطان در آنجا حضور پیدا مى کند و من کراهت دارم که (تا ضرورتى نباشد) در آن صحنه حضور بیابم».

ممکن است این واقعه غیر از وقایعى باشد که قبلاً ذکر شد و امیرمؤمنان علیه السلام شخصاً در آنجا حضور داشت.