حکمت ۲۶۱ نهج البلاغه: شکایت از سستی یاران

شکایت از سستی یاران

هنگامى که به او خبر رسید که یاران معاویه بر شهر انبار تاخته اند، خود پیاده از کوفه بیرون آمد تا به نخیله رسید. در آنجا مردم بدو پیوستند و گفتند: یا امیر المؤمنین، ما تو را در نبرد با آنان کفایت مى کنیم. على (ع) گفت: به خدا سوگند، شما مرا از زیان خود نگاه ندارید.

چگونه مى توانید از آسیب آنها نگه دارید؟ اگر زین پیش، رعیت از جور حاکمان مى نالید، من امروز از جور رعیتم مى نالم. گویى ایشان پیشوا هستند و من پیرو ایشانم یا من فرمانبرم و ایشان فرمانده.

سید رضی گوید: على (ع) این سخن را در کلامى طولانى بیان فرمود و ما گزیده آن را در ضمن خطبه ها آورده ایم. در این حال دو مرد از اصحاب پیش آمدند و یکى از آن دو گفت: مرا جز بر خود و این برادرم تسلطى نیست.

اى امیر المؤمنین، بفرماى تا به جاى آوریم. على (ع) در پاسخ او فرمود: شما کجایید و آنچه من مى خواهم کجا.

گلایه شدید امام علیه السلام از سُستى بعضى از یارانش:

این سخن مربوط به خطبه ۲۷ نهج البلاغه است. توضیح اینکه یکى از شیطنت هاى معاویه این بود که براى تضعیف روحیه مردم عراق و به خصوص سربازان امیرمؤمنان على علیه السلام گهگاهى عده اى را مى فرستاد تا حمله هاى غافلگیرانه و ناجوانمردانه اى به شهرهایى که نزدیک مرز شام بود انجام دهند؛

عده اى را به قتل برسانند، جمعى را مجروح کنند واموالى را به غارت ببرند. این همان روشى است که در طول تاریخ جباران خودکامه از آن بهره گیرى مى کردند.

در یکى از این حملات که در شهر مرزى انبار (این شهر اکنون نزدیک مرزهاى سوریه و اردن است) به وسیله «سفیان بن اوس» انجام گرفت، هنگامى که خبر به امام علیه السلام رسید بسیار ناراحت شد.

در کوفه خطبه اى خواند (خطبه ۲۷ نهج البلاغه معروف به خطبه جهاد) و سخت لشکریان، اصحاب خود و مردم کوفه را ملامت و نکوهش کرد، زیرا این جسارت اصحاب معاویه ناشى از بى تفاوتى مردم کوفه بود. آنگاه امام علیه السلام سکوت کرد تا عکس العمل مردم را در مقابل آن خطبه آتشین ببیند. همه خاموش شدند و سخنى نگفتند.

مرحوم سیّد رضى خلاصه این ماجرا را به این صورت نقل کرده است :

«هنگامى که امام علیه السلام خبر حمله یاران معاویه به انبار و غارت آنجا را شنید شخصاً پیاده به سوى «نخیله» که لشکرگاه معروف کوفه بود به راه افتاد.

مردم نیز به دنبال آن حضرت به راه افتادند؛ (جمعى از سرشناسان اصحاب) عرض کردند : اى امیرمؤمنان! شما بازگردید ما این مشکل را حل مى کنیم»؛ (لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَهُ أَصْحَابِ مُعَاوِیَهَ عَلَى الاَْنْبَارِ فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِیاً حَتَّى أَتَى النُّخَیْلَهَ وَ أَدْرَکَهُ النَّاسُ وَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُوْمِنِینَ نَحْنُ نَکْفِیکَهُمْ).

در اینجا بود که امام علیه السلام فرمود: «شما از عهده حل مشکلات خودتان با من برنمى آیید چگونه مى خواهید مشکل دیگران را از من دفع کنید؟»؛ (فَقَالَ مَا تَکْفُونَنِی أَنْفُسَکُمْ فَکَیْفَ تَکْفُونَنِی غَیْرَکُمْ).

اشاره به اینکه شما قادر به دفاع از خویشتن نیستید چگونه مى توانید از من دفاع کنید. دشمن به سرزمین شما حمله مى کند، نفرات شما را به قتل مى رساند، اموالتان را غارت مى کند و شما نشسته اید و تماشا مى کنید!

سپس مى افزاید: «(مشکل دیگر این است که) رعایاى پیشین از ستم فرمانروایان خود شکایت مى کردند؛ ولى من امروز از ستم رعیتم شکایت دارم»؛ (إِنْ کَانَتِ الرَّعَایَا قَبْلِی لَتَشْکُو حَیْفَ رُعَاتِهَا وَإِنَّنِی الْیَوْمَ لاََشْکُو حَیْفَ رَعِیَّتِی).

اشاره به اینکه شما گوش به سخنان من نمى دهید، فرمان من را اطاعت نمى کنید. گویا دشمن، این را احساس کرده و بى مهابا به سرزمین شما حمله مى کند. مى داند که شما مرد جنگ و دفاع از آبرو و حیثیت و سرزمینتان نیستید وهمین امر سبب جسارت او شده است.

این سخن شبیه مطلبى است که در خطبه ۱۲۱ وارد شده که امام علیه السلام مى فرماید : «أُرِیدُ أَنْ أُدَاوِیَ بِکُمْ وَأَنْتُمْ دَائِی کَنَاقِشِ الشَّوْکَهِ بِالشَّوْکَه؛ من مى خواهم به وسیله شما دردم را درمان کنم در حالى که خودتان درد من هستید».
در پایان مى افزاید: «گویى من پیرو هستم و آنها پیشوا یا من فرمانبر ومحکومم و آنها فرمانده و حاکم»؛ (کَأَنَّنِی الْمَقُودُ وَهُمُ الْقَادَهُ أَوِ الْمَوْزُوعُ وَهُمُ الْوَزَعَهُ).

«وَزَعَه» جمع «وازِع» از ماده «وَزْع» (بر وزن نزع) در اصل به معناى علاقه شدید به چیزى است که انسان را از امور دیگر بازمى دارد.

سپس به معناى بازداشتن استعمال شده است. این تعبیر هرگاه درمورد لشکر یا صفوف دیگر به کار رود مفهومش این است که آنها را نگاه دارند تا آخرین نفرات به آنها ملحق شوند و از پراکندگى آنها جلوگیرى نمایند. از آنجا که این کار به وسیله شخص حاکم و فرمانده انجام مى گیرد، واژه «وازع» به معناى حاکم و فرمانده استعمال شده است که در جمله بالا همین معنا منظور است.

سیّد رضى؛ پس از ذکر این جمله مى افزاید:

«هنگامى که امام علیه السلام این سخن را درضمن گفتارى طولانى ـ که قسمت برگزیده اى از آن ضمن خطبه ها گذشت ـ بیان کرد، دو نفر از یارانش جلو آمدند. یکى از آنها عرض کرد:

من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم، امر فرما تا اطاعت کنیم. امام علیه السلام فرمود: شما دو نفر در برابر آنچه من مى خواهم (که بسیج یک سپاه است)، چه کارى مى توانید انجام دهید؟

(فَلَمّا قالَ علیه السلام هذَا الْقَوْلَ، فی کَلامٍ طَویلٍ قَدْ ذَکَرْنا مُختارَهُ فِی جُمْلَهِ الْخُطَبِ، تَقَدَّمَ إِلَیْهِ رَجُلانِ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ أَحَدَهُما: إنّی لا أمْلِکُ إلّا نَفْسی وَأخی فَمُرْ بِأَمْرِکَ یا أمِیرَالْمُؤمِنینَ نُنْقَدْ لَهُ، فَقالَ علیه السلام: وَأَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ؟).

سرانجام، این سخنان در آنان اثر کرد و گروه زیادى بیدار شدند و «سعید بن قیس همدانى» با هشت هزار نفر به تعقیب سپاه غارتگر معاویه پرداختند؛ اما آنها فرار را بر قرار ترجیح داده و از مرزهاى عراق گریخته بودند.
*****
نکته:

یاران بى وفا!

از خطبه ها و کلمات مختلف امیرمؤمنان على علیه السلام استفاده مى شود که آن حضرت از سستى جمعى از اصحاب و یاران خود بسیار افسرده و ناراحت بود ومعتقد بود اگر آنها مردان شجاع و اهل کارزار بودند هرگز معاویه و شامیان نمى توانستند کشور اسلام را به دو پاره تقسیم کنند و حکومتى خودکامه وبه سبک سلاطین جور در منطقه خود به وجود آورند؛ حکومتى که بعدها نیز سرچشمه انواع مفاسد و مظالم در کشور اسلام شد و چهره تاریخ اسلام را مشوه ساخت و آثار پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله را در مناطق مختلفى کمرنگ یا بى رنگ نمود وچقدر دردناک است براى فرماندهى که از هر نظر آماده دفع دشمن باشد، هم برنامه داشته باشد و هم تدبیر و هم قوت و قدرت؛ ولى نفرات او با وى هماهنگ نگردند تا آنجا که افراد ناآگاه گمان برند اشکال در فرمانده و حاکمان است.

سوز دل امیرمؤمنان على علیه السلام را از این وضعیت، در خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار آن حضرت به خوبى مشاهده مى کنیم.