ابو الحسن صبا

ابو الحسن صبا

(۱۲۸۱ در تهران – ۱۳۳۶)، استاد موسیقی ایرانی، آهنگ‌ساز و نوازندهٔ سرشناس ایرانی بود. او از برجسته‌ترین چهره‌های موسیقی ایران در هفتاد سال گذشته‌است.

وصف زندگی وهنروآثاروخدمات ابوالحسن صبا دراین مختصرنمی گنجد. صبا فرزند کمال السلطنه، درکودکی ونوجوانی بزرگ ترین استادان را دید واز هرکدام مطالب ارزنده ای آموخت وویولون وسه تاررابه عنوان سازهای تخصصی خود برگزید وبا مدرسه موسیقی وارکستر وزیری همکاری کرد. صبا بنیانگذارشیوه صحیح ویولون نوازی درموسیقی ایرانی وعامل انتقال میراث هنری میرزا عبدالله درسه تارنوازی است. نوازندگی، ضبط صفحه، نواسازی، سرپرستی ارکستر، تدریس درهنرستان ودرمنزلش(که بعدها تبدیل به موزه صبا شد)، نگارش مقاله وکتاب و بسیاری خدمات دیگرحاصل عمرکوتاه اوست. صبا یک عمرخود را وقف موسیقی مرد واز حیث هنروانسانیت وشخصیت والا وخصوصیات اصیل ایرانی دراوج تصور بود. آثار او مکرر نواخته واجرا وضبط شده اند: سه جلدکتاب«آموزش ویولون» اوبه کوشش لطف الله مفتخم پایان، چهارجلد کتاب«آموزش سنتور» ویک جلد«آموزش تاروسه تار» اوبه کوشش محمد بهارلو وفرامرز پایور وداریوش صفوت به چاپ رسید. یادواره اودرتهران به کوشش علی دهباشی ودرآمریکا به کوشش بیژن اسدی پور به چاپ رسیده یک جلد مجموعه مقالات اوبه کوشش سید علیرضا میرعلی نقی دردست چاپ است.

شرح:

ابوالحسن صبا، فرزند ابوالقاسم کمال‌السلطنه در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در خانواده‌ای آشنا به موسیقی و اهل ادب متولد گردید. پدرش، کمال‌السلطنه، پزشک، ادیب و دوست‌دار موسیقی بود. او سه‌تار می‌نواخت و اولین استاد پسرش بود.

ابوالحسن صبا نخستین پویه‌های موسیقی را از پدرش فرا گرفت. او نزد میرزا عبدالله فراهانی، درویش خان و علی‌نقی وزیری تار و سه‌تار، نزد حسین هنگ‌آفرین ویولن، نزد حسین اسماعیل‌زاده کمانچه، نزد علی اکبرخان شاهی سنتور، نزد اکبرخان نی و نزد حاجی خان ضرب را آموخت.

او در جوانی به مدرسه کمال‌الملک رفت و نقاشی را فرا گرفت. هم‌چنین، در رشته‌هایی مانند سوهان‌کاری، نجاری، ریخته‌گری، معرق‌کاری و خاتم‌کاری مهارت کسب کرد که بعداً در ساختن آلات موسیقی به کار بست. ابوالحسن صبا، آثار نیما و هدایت را می‌خواند و با نیما و شهریار روابط نزدیک داشت.

ابوالحسن صبا، در سال ۱۳۱۱ با یکی از شاگردان خود با نام منتخب اسفندیاری کوه نور، دختر عموی نیما، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج، سه دختر به نام‌های غزاله، ژاله و رکسانا می‌باشد. ابوالحسن صبا در سال ۱۳۳۶ و به علت ناراحتی قلبی در سن ۵۵ سالگی درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. بعد از مرگ، بر طبق وصیت او، خانه‌اش در ۲۹ آبان ۱۳۵۳، توسط دانشکدهٔ هنرهای زیبا به موزه تبدیل شد.

این موزه که در سال ۱۳۸۳ به کوشش نوهٔ استاد سبا خویی، که آنقدر پیگیر ماجرای مرمت خانه و موزه شد تا بالاخره کار نتیجه داد به وضعیت فعلی‌اش رسیده مهمان هنردوستان ایرانی است. سبا فرزند رکسانا آخرین و کوچک‌ترین دختر استاد صبا و اسماعیل خویی ست و دستی به تار دارد و فعالیت‌های هنری مادربزرگش را در کار تهیه مزون لباس‌های محلی ایرانی ادامه می‌دهد. سبا خویی در حال حاضر مجری اتاق خبر تلویزیون من و تو ۱ و یکی از برنامه‌سازان این شبکه تلویزیونی است. نوه دیگر استاد صبا ابوالحسن میر ولی پسر غزاله دختر بزرگ استاد است که مانند پدر بزرگ به آموزش موسیقی مشغول است.

ابوالحسن صبا پس از سال‌ها کوشش و پرورش شاگردان فراوان در شب جمعه ۲۹ آذر سال ۱۳۳۶ دیده از جهان فروبست و در قبرستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد.

آثار ابوالحسن صبا:

از صبا صفحات بسیاری حاوی تکنوازی‌ها و همنوازیهای او منتشر شده‌است که مهارت فوق‌العاده او را در نواختن ویولن نشان می‌دهد. هم‌چنین نوارهای خصوصی بسیاری پر کرده که مرجع هنرجویان و گویای تسلط فوق‌العاده او در نواختن سه‌تار است.

از استاد صبا، سه دوره آموزش ویولن، چهار دوره تعلیم سنتور، یک دوره تعلیم تار و سه‌تار منتشرشده و باقی آثار او هنوز منتشر نشده‌اند.

شعر، سرود با آهنگ‌سازی حسین ملک است نیز از اوست. صبا نخستین موسیقی‌دان ایرانی است که موزهای ویژه از او (منزل شخصی صبا) تأسیس شده و به نام خود او در خیابان ظهیرالسلام تهران واقع است.

روی هم رفته کارهای به‌جا مانده از استاد ابوالحسن صبا را می‌توان این گونه دسته‌بندی کرد:

مستقل:

کتاب دوره اول، دوم، سوم ویلون 

کتاب دوره اول و دوم، سوم، چهارم سنتور 

کتاب دوره اول سه تار 

غیرمستقل 

سلوی ای وطن کتاب دستور ویلون وزیری

چهار مضراب سه گاه، کتاب دستور ویلون وزیری

رنگ بیات ترک، کتاب ۲۳ قطعه ضربی

پیش درآمد ترک، ۱۸ قطعه پیش درآمد

نوید بهار، کتاب اول ویلون

چهار مضراب ساده در ماهور، کتاب اول ویلون

دستور ضرب

ردیف کامل آوازهای ایرانی

چهار مضراب نوا

الهام گرفته از موسیقی محلی

دیلمان (دشتی)

امیری یا مازندرانی (دشتی)

زرد ملیجه (دشتی)

به زندان (شوشتری)

در قفس (دشتی)

رقص چوپی (افشاری)

کوهستانی (دشتی)